Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

KPSS Türkçe · konu anlatımı

Sözcükte Anlam

Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam, eş ve zıt anlam, deyim ve atasözü: KPSS'de sözcüğün cümledeki anlamını bulmak için bilmen gerekenler.

Bir bakışta

  • Gerçek anlam sözcüğün ilk akla gelen anlamıdır; yan anlam bu anlamla bağını korur.
  • Mecaz anlamda temel anlamla bağ kopar: “soğuk bir karşılama”.
  • Deyim kalıplaşmıştır, sözcükleri değiştirilemez ve çoğunlukla bir durumu anlatır.
  • Atasözü öğüt ya da genel yargı bildiren kalıp bir cümledir.
  • Anlamı her zaman cümlenin içinde belirle; sözcüğe tek başına bakma.

Konu nedir?

"Ayak" sözcüğü "çocuğun ayağı" sözünde başka, "masanın ayağı" sözünde başka bir şey anlatır. Sözcükte anlam soruları bu farkı yakalayıp yakalamadığını ölçer: bir sözcüğün ya da kalıplaşmış bir söz grubunun o cümlede ne demek olduğunu. KPSS'de genelde şöyle sorulur: beş cümle verilir ve altı çizili sözcüğün hangisinde mecaz anlamda kullanıldığı ya da hangi deyimin belirli bir anlamı karşıladığı istenir. Sözlük ezberinden çok bağlamı okuma alışkanlığın işe yarar.

Bilmen gerekenler

  • Anlam ilişkileri: Sözcüğün gerçek (temel) anlamı ilk akla gelen anlamıdır. Yan anlam, temel anlamla bağı süren yeni anlamdır ("dağın eteği"). Mecaz anlam, temel anlamdan kopan soyut anlamdır ("soğuk bir karşılama"). Terim anlam, bir bilim ya da meslek dalına özgüdür.
  • Eş, yakın ve zıt anlam: "Yanıt–cevap" eş, "kızmak–öfkelenmek" yakın, "cömert–cimri" zıt anlamlıdır. Zıtlık, sözcüğün o cümledeki anlamına göre kurulur: "ağır bavul" sözünde zıt anlamlısı "hafif", "ağır yürümek" sözünde ise "hızlı" olur.
  • Somut–soyut, genel–özel: "Meyve" genel, "kayısı" özeldir; "rüzgâr" somut, "özlem" soyuttur.
  • Deyimler: Genellikle mecaz anlamlı, kalıplaşmış söz gruplarıdır ve bir durumu anlatır: "göz yummak", "kulak asmamak". Sözcükleri değiştirilemez; "göz yummak" yerine "göz kapamak" deyince deyim ortadan kalkar.
  • Atasözleri: Toplumun deneyimine dayanan, öğüt ya da genel yargı bildiren kalıp cümlelerdir. Soru genellikle "hangi atasözüyle anlatılabilir?" biçiminde gelir.
  • Söz öbekleri ve ikilemeler: "Az çok", "eğri büğrü" gibi ikilemeler cümleye pekiştirme ya da yaklaşıklık anlamı katar.

Sık yapılan hatalar

  • Sözcüğü cümleden koparıp sözlük anlamıyla değerlendirmek.
  • Yan anlamı mecaz sanmak: "masanın ayağı" yan anlamdır, çünkü taşıma işlevi sürer.
  • Deyimin tek bir sözcüğüne bakıp bütün kalıbın anlamını gözden kaçırmak.
  • Atasözü sorusunda parçadaki bir ayrıntıya takılıp ana yargıyı kaçırmak.

Nasıl çalışmalı?

Uzun deyim listeleri, işten sonra en çabuk bırakılan çalışma türüdür. Onun yerine gün içinde okuduğun köşe yazısında ya da haberde gördüğün mecaz ve deyimleri telefonundaki bir nota yaz; günde iki üç tane yeter. Haftada iki akşam 20'şer soru çöz ve yanlış yaptığın her sorunun yanına sözcüğün o cümledeki anlamını kendi cümlenle yaz. Bir deyimi kendi hayatından bir cümlede kullanmak ("Raporu yetiştirmek için canımı dişime taktım.") onu listeden okumaktan çok daha kalıcıdır ve paragraf sorularında da hız kazandırır.

Anlam türleri bir arada

Anlam türüNe anlatır?Örnek
Gerçek (temel)Sözcüğün ilk akla gelen anlamıÇocuğun ayağı üşüdü.
Yan anlamTemel anlamla bağı süren yeni anlamMasanın ayağı kırıldı.
Mecaz anlamTemel anlamdan kopan, çoğu zaman soyut anlamBize çok soğuk davrandı.
Terim anlamBir bilim ya da meslek dalına özgü anlamÜçgenin iç açıları toplamı 180 derecedir.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde tırnak içindeki deyim “bir işi bütün gücüyle, büyük özveriyle yapmak” anlamında kullanılmıştır?

Kendini dene

“Masanın ayağı” sözünde “ayak” sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır.

“Göz yummak” deyimindeki “göz” sözcüğü başka bir sözcükle değiştirilemez.

“Damlaya damlaya göl olur.” bir deyimdir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Sözcükte Anlam soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Deyimle atasözü nasıl ayırt edilir?

Atasözü çoğunlukla tam bir yargı ya da öğüt bildiren bir cümledir (“Damlaya damlaya göl olur.”). Deyim ise genellikle mastarla biten bir söz grubudur ve bir durumu anlatır (“göz yummak”).

Sözcükte Anlam konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.