Bir bakışta
- Önce yüklemi bul; diğer bütün ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur.
- Özne “kim, ne?”, belirtili nesne “neyi, kimi?” sorusunun cevabıdır.
- Dolaylı tümleç “-e, -de, -den” eki alır ve “nereye, nerede, nereden?” sorularına cevap verir.
- Tamlama ve sıfat-fiil grupları bölünmez; tek öge sayılır.
- Ünlem, seslenme ve bağlaçlar öge sayılmaz.
Konu nedir?
Ögeleri bulmanın tek bir başlangıç noktası var: yüklem. Yüklemi bulduktan sonra ona "kim?", "neyi?", "nereye?", "ne zaman?" diye sorarsın ve her cevap bir öge olur. Cümlenin ögeleri, cümleyi oluşturan anlamlı parçaları ve bu parçaların yükleme göre görevlerini inceler. KPSS'de genelde şöyle sorulur: bir cümle verilir ve ögelerin sırası, altı çizili bölümün hangi öge olduğu ya da aynı öge dizilişine sahip başka bir cümle istenir.
Bilmen gerekenler
- Temel ögeler: Yüklem cümlenin yargı bildiren ögesidir; önce yüklemi bul. Özne, yüklemdeki işi yapan ya da yargının ilgili olduğu ögedir; "kim, ne" sorusuyla bulunur. Gerçek özne yoksa ve fiil edilgen çatılıysa sözde özne aranır ("Kapı açıldı.").
- Nesne: Yükleme "neyi, kimi" sorusunu sorarak bulunan ögeye belirtili nesne, "ne" sorusuyla bulunan ve ek almayan ögeye belirtisiz nesne denir.
- Yardımcı ögeler: Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) "-e, -de, -den" hâl eklerinden birini alır ve "nereye, nerede, nereden, kime" sorularının cevabıdır. Zarf tümleci zamanı, durumu, miktarı ya da yönü bildirir: "nasıl, ne zaman, ne kadar". Edat tümleci ("arkadaşıyla, onun için") birçok kaynakta zarf tümleci içinde değerlendirilir.
- Söz öbekleri bölünmez: "Bahçedeki elma ağacını" tek bir ögedir; tamlama ve sıfat-fiil grupları birlikte alınır.
- Ara söz ve cümle dışı unsur: Virgül ya da uzun çizgiyle ayrılan açıklayıcı söz, açıkladığı ögenin parçası sayılır; ünlem, seslenme ve bağlaçlar ise öge sayılmaz.
Sık yapılan hatalar
- Yüklemi bulmadan ögeleri sıralamaya başlamak.
- Tamlamaları parçalayıp iki ayrı öge saymak.
- "-e, -de, -den" eki alan her sözcüğü dolaylı tümleç saymak; "Akşama döneriz." cümlesindeki "akşama" zaman bildirdiği için zarf tümlecidir.
- Belirtisiz nesneyi özne sanmak: "Çocuk kitap okudu." cümlesinde özne "çocuk", nesne "kitap"tır.
Nasıl çalışmalı?
Beş cümlelik kısa alıştırmalar en verimlisidir: önce yüklemin altını çiz, sonra özneyi bul, ardından diğer ögeleri sırayla sor. Söz öbeklerini kurşun kalemle parantez içine almak, tamlamaları bölme hatasını önler: "(bahçedeki elma ağacını)" tek parça kalır. Ögeler, sözcük türleri ve cümle türleri birbirini besler; üçünü arka arkaya haftalara koy ve hafta sonları karma bir test çöz.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
“Dün akşam komşumuz, bahçedeki elma ağacını budadı.” cümlesinin ögeleri sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevap D. Yüklemden başla: “budadı”. “Kim budadı?” → komşumuz (özne). “Neyi budadı?” → bahçedeki elma ağacını (belirtili nesne). “Ne zaman budadı?” → dün akşam (zarf tümleci). Sıra: zarf tümleci – özne – belirtili nesne – yüklem; cevap D.
Kendini dene
“Akşama döneriz.” cümlesinde “akşama” dolaylı tümleçtir.
“Çocuk kitap okudu.” cümlesinde “kitap” belirtisiz nesnedir.
“Kapı açıldı.” cümlesinde “kapı” sözde öznedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Cümlenin Ögeleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir cümlede yüklem birden çok olabilir mi?
Evet. Sıralı cümlelerde her cümlenin kendi yüklemi vardır; ortak öge kullanılmış olabilir. Bu durumda ögeleri her yükleme ayrı ayrı sorarak bul.
Cümlenin Ögeleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.