Bir bakışta
- Aynı anlamı veren iki sözcük bir arada gereksizdir: “yaklaşık … kadar”, “geri iade”.
- Sıralı cümlelerde ortak öge her yüklemle uyuşmalıdır: “Ona güveniyor ve onu seviyor.”
- “Değil …, … bile” kalıbında önce büyük, sonra küçük olan söylenir.
- Kesinlik ve olasılık bir arada kullanılamaz: “kesinlikle gelebilir” çelişkilidir.
- Ek fiil eksikliği sık görülür: “Hava soğuk(tu) ve rüzgâr esiyordu.”
Konu nedir?
"Fiyatlar bu ay biraz ucuzladı." cümlesini okuyan çoğu kişi bir terslik sezer ama nedenini söyleyemez. Anlatım bozukluğu soruları tam olarak bu nedeni bulmanı ister: ucuzlayan üründür, fiyat ise düşer. Bir cümle anlamca (gereksiz sözcük, yanlış anlamda sözcük, mantık hatası) ya da yapıca (öge eksikliği, ek hatası, uyumsuzluk) kusurlu kurulmuş olabilir. KPSS'de genelde şöyle sorulur: bozuk cümleyi bulma ya da bozukluğun hangi nedenden kaynaklandığını belirleme. Konu, cümlenin ögeleri ve sözcük türleri bilgisini doğrudan kullanır.
Bilmen gerekenler
- Anlamsal bozukluklar:
- Gereksiz sözcük: Aynı anlamı veren iki sözcüğün birlikte kullanılması: "yaklaşık ... kadar", "geri iade etmek".
- Sözcüğün yanlış anlamda kullanılması: "Fiyatlar ucuzladı." (fiyat ucuzlamaz, düşer; ucuzlayan üründür) ya da "kabullenmek–kabul etmek" karışıklığı.
- Mantık ve sıralama hatası: "Değil ..., ... bile" kalıbında büyük ve küçüğün yerini karıştırmak ("Değil bir hafta, bir ay bile bekleyemem." yerine "Değil bir ay, bir hafta bile bekleyemem.") ya da çelişen ifadeleri bir arada kullanmak: "Kesinlikle gelebilir."
- Deyim ve atasözünün yanlış kullanımı ve anlam belirsizliği (virgül eksikliği ya da sözcük sırası nedeniyle cümlenin iki türlü anlaşılması).
- Yapısal bozukluklar:
- Özne-yüklem uyumsuzluğu: Kişi ya da sayıca uyuşmazlık; ortak öznenin farklı yüklemlere uymaması.
- Öge eksikliği: Sıralı cümlelerde ortak kullanılan nesne ya da tümlecin ikinci yüklemle uyuşmaması: "Ona güveniyor ve seviyor." cümlesinde "onu" eksiktir.
- Ek eksikliği ve yanlışlığı: Ek fiil ya da hâl ekinin eksik kullanımı: "Hava soğuk ve rüzgâr esiyordu." (soğuktu).
- Çatı uyuşmazlığı: Etken ve edilgen yüklemlerin aynı özneyle kullanılması.
- Tamlama yanlışlığı: Tamlayan ya da tamlanan ekinin eksik ya da yanlış olması.
Sık yapılan hatalar
- Cümleyi hızlı okuyup ortak ögenin ikinci yüklemle uyumunu kontrol etmemek.
- "Yaklaşık", "kadar", "gibi" gibi tahmin bildiren sözcüklerin bir arada kullanımını gözden kaçırmak.
- Anlamca garip görünen ama dil bilgisi bakımından doğru cümleyi bozuk saymak.
Nasıl çalışmalı?
Önce cümlenin ögeleri konusunu bitir; yapısal bozuklukların çoğu, ortak ögenin ikinci yükleme uymamasından çıkar. Her bozukluk türü için bir örnek cümle yaz ve düzeltilmiş hâlini yanına ekle; elinde on satırlık bir karşılaştırma listesi olur. Soru çözerken iki tur kontrol yap: önce yüklemleri bulup ortak ögeyi her birine sor, sonra gereksiz ya da yanlış anlamlı sözcüğe bak. Haftada iki kez 15 soruluk test bu konu için yeterlidir.
Anlatım bozukluğu türleri
| Tür | Bozuk cümle | Düzeltilmiş |
|---|---|---|
| Gereksiz sözcük | Yaklaşık yirmi kişi kadar geldi. | Yaklaşık yirmi kişi geldi. |
| Yanlış anlamda sözcük | Fiyatlar ucuzladı. | Fiyatlar düştü. |
| Mantık (sıralama) hatası | Değil bir hafta, bir ay bile bekleyemem. | Değil bir ay, bir hafta bile bekleyemem. |
| Çelişen ifadeler | Kesinlikle gelebilir. | Kesinlikle gelecek. |
| Öge eksikliği | Ona güveniyor ve seviyor. | Ona güveniyor ve onu seviyor. |
| Ek fiil eksikliği | Hava soğuk ve rüzgâr esiyordu. | Hava soğuktu ve rüzgâr esiyordu. |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde gereksiz sözcük kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
Cevap B. Aynı anlamı iki kez veren sözcük ara. B'de “yaklaşık” ve “kadar” ikisi de tahmin bildirir; biri gereksizdir. Cümle “yaklaşık yirmi kişi geldi” ya da “yirmi kişi kadar geldi” biçiminde olmalıdır. Diğer cümlelerde anlatım bozukluğu yoktur.
Kendini dene
“Geri iade etmek” anlatımında gereksiz sözcük yoktur.
“Ona güveniyor ve seviyor.” cümlesinde öge eksikliği vardır.
Anlamca alışılmadık görünen her cümlede anlatım bozukluğu vardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Anlatım Bozuklukları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Anlatım bozukluğu sorularında hangi sırayla kontrol etmeliyim?
Önce yüklemleri bul ve ortak ögeleri her yükleme ayrı sor (yapısal kontrol). Sonra gereksiz ya da yanlış anlamlı sözcük olup olmadığına bak (anlamsal kontrol).
Anlatım Bozuklukları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.