Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

KPSS Tarih · konu anlatımı

I. TBMM Dönemi ve Ayaklanmalar

23 Nisan 1920'de açılan TBMM'nin güçler birliği yapısı, Teşkilat-ı Esasiye, iç ayaklanmaların türleri ve alınan önlemler; çözümlü örnek soru.

Bir bakışta

  • I. TBMM güçler birliğine dayanır: yasama ve yürütme mecliste toplanmıştır.
  • Teşkilat-ı Esasiye (20 Ocak 1921) egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtti.
  • Anzavur İstanbul Hükûmeti'nin desteklediği, Çerkez Ethem Kuva-yı Millîye kökenli ayaklanmadır.
  • Önlemler: Hıyanet-i Vataniye Kanunu, İstiklal Mahkemeleri, karşı fetva ve düzenli ordu.

Konu nedir?

Ankara'da 23 Nisan 1920'de açılan meclis, bir yandan cephedeki savaşı yönetirken bir yandan da içeride kendi otoritesini kabul ettirmek zorundaydı. Ünite meclisin niteliğini, karşılaştığı ayaklanmaları ve bunlara karşı çıkardığı kanun ve kurumları anlatır. KPSS'de genelde şöyle sorulur: bir önlem listesi verilir ve aralarına başka bir amaçla alınmış bir önlem (Tekalif-i Millîye gibi) karıştırılır.

Bilmen gerekenler

TBMM'nin açılışı ve özellikleri

  • TBMM millî egemenliğe dayanır ve güçler birliği ilkesini benimsemiştir; yasama ve yürütme yetkisi meclisteydi (meclis hükûmeti sistemi).
  • Mustafa Kemal meclis başkanı seçildi. Meclis kurucu nitelik taşıyordu ve savaş koşullarında yargı yetkisini de İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla kullandı.
  • Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (20 Ocak 1921): TBMM döneminin ilk anayasasıdır; egemenliğin kayıtsız şartsız millete ait olduğunu belirtti.

İç ayaklanmalar

  • Nedenler: İstanbul Hükûmeti'nin ve işgal devletlerinin kışkırtmaları, otorite boşluğu, uzun savaş yıllarının yarattığı yorgunluk ve bazı Kuva-yı Millîye liderlerinin düzenli orduya katılmak istememesi.
  • İstanbul Hükûmeti'nin desteklediği ayaklanmalar: Anzavur ayaklanması bu gruptandır; İstanbul Hükûmeti bu amaçla Kuva-yı İnzibatiye adlı bir kuvvet de kurdu.
  • Kuva-yı Millîye kökenli ayaklanmalar: Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe olayları.
  • Azınlık ayaklanmaları: Karadeniz'deki Pontus Rumlarının faaliyetleri gibi.
  • Yerel ayaklanmalar: Bazı bölgelerde TBMM'nin otoritesine ve asker toplama uygulamalarına karşı çıkan ayaklanmalar.

Alınan önlemler

  • Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920): Meclisin otoritesini tanımamak vatana ihanet sayıldı.
  • İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
  • Şeyhülislam fetvasına karşı Ankara Müftüsü Rifat Börekçi ve Anadolu müftülerinin karşı fetvası yayımlandı.
  • Düzenli ordu kuruldu; ayaklanmalar bu sürecin hızlanmasına yol açtı.

Sık yapılan hatalar

  • Teşkilat-ı Esasiye ile cumhuriyetin ilan edildiğini sanmak; cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildi.
  • I. TBMM'yi güçler ayrılığına dayalı sanmak. Dönemin temel özelliği güçler birliğidir.
  • Çerkez Ethem ayaklanmasını İstanbul Hükûmeti'nin desteklediği ayaklanmalar arasında saymak; Kuva-yı Millîye kökenlidir.

Nasıl çalışmalı?

Ayaklanmaları dört kutuya ayır (İstanbul Hükûmeti ve işgalcilerin kışkırttıkları, Kuva-yı Millîye kökenli, azınlık, yerel) ve her kutuya bildiğin bir örneği yaz. Önlemleri de hukuki, dinî ve askerî diye grupla; Hıyanet-i Vataniye ve İstiklal Mahkemeleri hukuki, karşı fetva dinî, düzenli ordu askerîdir. Vatandaşlık dersinde güçler ayrılığını çalışırken I. TBMM'nin güçler birliği yapısını yanına not et; aynı kavramı iki dersten görmüş olursun.

Zaman çizelgesi

  1. 23 Nisan 1920TBMM Ankara'da açıldı.
  2. 29 Nisan 1920Hıyanet-i Vataniye Kanunu kabul edildi.
  3. 11 Eylül 1920İstiklal Mahkemelerinin kurulmasını sağlayan kanun kabul edildi.
  4. 20 Ocak 1921Teşkilat-ı Esasiye Kanunu kabul edildi.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

TBMM'nin iç ayaklanmalara karşı aldığı önlemler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?

Kendini dene

I. TBMM güçler ayrılığı ilkesine dayanıyordu.

Hıyanet-i Vataniye Kanunu, meclisin otoritesini tanımamayı vatana ihanet saydı.

Cumhuriyet, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu ile ilan edildi.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda I. TBMM Dönemi ve Ayaklanmalar soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Güçler birliği neden benimsendi?

Olağanüstü savaş koşullarında hızlı karar alabilmek ve bütün yetkiyi millî iradeyi temsil eden mecliste toplamak için. Yasama ve yürütme mecliste birleşti; yargı yetkisi de İstiklal Mahkemeleri aracılığıyla kullanıldı.

I. TBMM Dönemi ve Ayaklanmalar konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.