Bir bakışta
- Asya Hunları bilinen ilk Türk devleti; Kök Türkler Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan devlet.
- Mete Han'ın kurduğu onlu sistem sonraki Türk ordularında da sürdü.
- Kut yetkiyi Gök Tanrı'ya bağlar; hanedanın bütün erkekleri hak sahibi sayıldığı için taht kavgaları çıktı.
- Kurultay danışma meclisidir; son söz hükümdarındır.
- Uygurlar Mani dinini benimseyip yerleşik hayata geçti.
Konu nedir?
Orta Asya bozkırında kurulan ilk Türk devletlerinden Türklerin İslamiyet'e geçişine kadar uzanan dönem. Ünitenin iki yüzü var: devletlerin siyasi hikâyesi ve hepsinde ortak olan bozkır kültürü. KPSS'de genelde şöyle sorulur: kısa bir metin verilir ("hükümdar da töreye uymak zorundaydı" gibi) ve bu bilgiden hangi sonucun çıkarılabileceği istenir. Kavramı tanımak yetmez; ne anlama geldiğini yorumlayabilmen gerekir.
Bilmen gerekenler
Siyasi tarih
- Asya Hun Devleti: Bilinen ilk Türk devleti kabul edilir. Mete Han döneminde ordu onlu sisteme göre düzenlendi; bu düzen sonraki Türk devletlerinde de sürdü.
- Kavimler Göçü (375): Hunların batıya ilerlemesiyle başlayan göç, Avrupa'nın etnik ve siyasi yapısını değiştirdi. Avrupa Hun Devleti en güçlü dönemini Attila zamanında yaşadı.
- Kök Türkler (552): Bumin Kağan'ın kurduğu devlet, Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan devlettir. Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilen Orhun Yazıtları Türk tarihinin en önemli yazılı belgeleri arasındadır.
- Uygurlar: Mani dinini benimsedikten sonra yerleşik hayata geçtiler; kendi alfabelerini, kâğıdı ve baskı tekniğini kullandılar, kalıcı yapılar inşa ettiler.
- Diğer topluluklar: Avarlar, yöneticileri Musevîliği benimseyen Hazarlar, Bulgarlar, Peçenekler, Kumanlar (Kıpçaklar) ve Oğuzlar.
Kültür ve medeniyet
- Kut anlayışı: Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Kut hanedanın bütün erkek üyelerine ait sayıldığı için taht kavgaları sık yaşandı.
- Kurultay (toy): Devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisidir; son söz hükümdarındır.
- İkili teşkilat: Ülke doğu ve batı olarak ikiye ayrılırdı; doğu daha üstün sayılır, batıyı yabgu unvanlı bir hanedan üyesi yönetirdi.
- Töre: Yazısız hukuk kurallarıdır; hükümdar da töreye uymak zorundaydı.
- İnanç ve sanat: Gök Tanrı inancı ve atalar kültü; kurgan (mezar), balbal (mezar başına dikilen taşlar) ve hayvan üslubu.
Sık yapılan hatalar
- Kut ile töreyi karıştırmak. Kut yönetme yetkisinin kaynağıdır; töre herkesin, hükümdarın da uyduğu kurallardır.
- Kurultayı yasa yapan bir meclis sanmak. Kurultayda görüşülür, kararı hükümdar verir.
- "Bilinen ilk Türk devleti" ile "Türk adını ilk kullanan devlet"i karıştırmak: ilki Asya Hunları, ikincisi Kök Türklerdir.
Nasıl çalışmalı?
Bu üniteyi iki kısa oturuma böl. İlkinde devletleri aşağıdaki zaman çizelgesi sırasıyla geç ve her birinin yanına tek satırlık "ilk"ini yaz: Asya Hun – onlu sistem, Kök Türk – Türk adı ve Orhun Yazıtları, Uygur – yerleşik hayat. İkincisinde kültür kavramlarına geç; her kavramın yanına doğurduğu sonucu ekle: kut → taht kavgaları, töre → hükümdarın da kurala bağlı olması. Öncüllü sorularda "her zaman", "yalnızca" gibi kesin ifadeler geçen öncülü ikinci kez oku; bu ünitenin yanlış öncülleri sık sık böyle kurulur.
Zaman çizelgesi
- 375Hunların batıya ilerlemesiyle Kavimler Göçü başladı.
- 552Bumin Kağan Kök Türk Devleti'ni kurdu.
- 732Kül Tigin adına Orhun Yazıtlarından ilki dikildi.
- 744Uygur Devleti kuruldu.
- 751Talas Savaşı yapıldı; Türk-Arap yakınlaşması hızlandı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kez kullanan Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Bumin Kağan'ın 552'de kurduğu Kök Türk Devleti, Türk adını devletin resmî adı olarak kullanan ilk devlettir. Asya Hunları ise bilinen ilk Türk devleti olarak anılır. Bu iki "ilk" çeldirici olarak sık kullanılır; soruda hangisinin istendiğine dikkat et.
Kendini dene
Kurultayda alınan kararlar hükümdarı bağlardı; son söz kurultayındı.
Kut anlayışı, taht kavgalarının nedenlerinden biridir.
Türk adını resmî devlet adı olarak ilk kullanan devlet Asya Hun Devleti'dir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda İslamiyet Öncesi Türk Tarihi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bu ünitede siyasi tarih mi, kültür mü daha önemli?
İkisi de sorulur. Kültür kavramları (kut, kurultay, töre, ikili teşkilat) yorum sorularının temelini oluşturduğu için onlara biraz daha fazla zaman ayırmak mantıklıdır; siyasi tarihte ise devletlerin "ilk"lerini bilmek çoğu soruya yeter.
İslamiyet Öncesi Türk Tarihi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.