Bir bakışta
- Karahanlılar İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir.
- Gazneli Mahmut "sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir.
- Dandanakan (1040) Büyük Selçukluyu kurdu, Malazgirt (1071) Anadolu'nun kapısını açtı.
- İkta: vergi geliri hizmet karşılığı bırakılır, hazine yük almadan ordu beslenir; Osmanlı tımarının kökü.
- Divanü Lügati't-Türk bir sözlüktür; açıklamaları Arapçadır.
Konu nedir?
Talas Savaşı'nda (751) Karlukların Abbasilerin yanında yer alması, Türklerle Müslüman Araplar arasındaki ilişkide bir dönüm noktası sayılır. Ünite oradan başlar: Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklular, ardından dönemin eserleri ve kurumları. KPSS'de genelde şöyle sorulur: üç eser verilir ve ortak özellikleri istenir; ya da ikta sistemi tarif edilip hangi sonucu doğurduğu sorulur.
Bilmen gerekenler
Siyasi tarih
- Talas Savaşı: Karlukların Abbasileri desteklemesi, Türklerin İslamiyet'e geçişini hızlandıran gelişmelerden biri oldu.
- Karahanlılar: İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir (Satuk Buğra Han). Türkçeyi resmî dil olarak kullandılar.
- Gazneliler: Gazneli Mahmut, "sultan" unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir. Hindistan seferleri İslamiyet'in bu bölgede yayılmasına katkı sağladı.
- Büyük Selçuklular: Dandanakan Savaşı (1040) ile Gaznelileri yenerek devleti resmen kurdular. Pasinler (1048) Bizans'la ilk büyük savaştır. Tuğrul Bey'in Bağdat seferi (1055) ile Abbasi halifesi üzerinde koruyuculuk kuruldu. Alparslan'ın kazandığı Malazgirt Zaferi (1071) Anadolu'nun kapılarını Türklere açtı.
- Zayıflama: Melikşah döneminde en geniş sınırlara ulaşıldı. Sultan Sencer'in Katvan Savaşı'nda (1141) Karahıtaylara yenilmesi devletin dağılmasını hızlandırdı.
Kültür ve medeniyet
- Eserler: Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'i, Kaşgarlı Mahmut'un Divanü Lügati't-Türk'ü, Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l-Hakayık'ı ve Nizamülmülk'ün Siyasetname'si. Dilleri ve türleri aşağıdaki tabloda.
- İkta sistemi: Toprakların vergi gelirinin hizmet karşılığında asker ve devlet görevlilerine bırakılmasıdır; hazineye yük olmadan ordu beslenmesini ve üretimin sürmesini sağladı. Osmanlı tımar sisteminin temelidir.
- Nizamiye Medreseleri: Vezir Nizamülmülk'ün kurduğu, devlet desteğiyle düzenli eğitim veren medreselerdir.
- Yönetim anlayışı: Ülke hanedanın ortak malı sayıldı. Şehzadeleri yetiştiren atabeyler zamanla bağımsız atabeylikler kurdu.
Sık yapılan hatalar
- Divanü Lügati't-Türk'ü baştan sona Türkçe bir eser sanmak. Türkçe sözcükleri Arapça açıklayan bir sözlüktür.
- Dandanakan ile Malazgirt'in sonuçlarını karıştırmak: Dandanakan devletin kuruluşunu, Malazgirt Anadolu'nun kapılarının açılmasını ifade eder.
- İkta sistemini salt ekonomik bir uygulama sanmak; askerî ve yönetsel yönü de vardır.
- Siyasetname'yi Türkçe sanmak. Nizamülmülk eserini Farsça yazdı.
Nasıl çalışmalı?
Bu ünitede en çok karıştırılan bilgi eserlerdir. Tabloyu bir kez okuduktan sonra yazar sütununu kapat ve eser adından yazarı, dili ve türü söylemeyi dene; sınav bu bilgileri çaprazlayarak sorar ("Farsça yazılmış olan hangisidir?" gibi). Savaşlarda tek bir kural yeter: savaşın adını gördüğünde kime karşı yapıldığını ve neyi başlattığını söyleyebilmelisin. İktayı çalışırken kenara Osmanlı'daki tımarı da yaz; Osmanlı ünitesine geldiğinde konunun yarısı hazır olur.
Dönemin dört eseri
| Eser | Yazar | Dil | Türü ve amacı |
|---|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib | Türkçe | Manzum; devlet yönetimine dair öğütler |
| Divanü Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmut | Türkçe sözcükler, Arapça açıklamalar | Sözlük; Araplara Türkçe öğretmek |
| Atabetü'l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | Türkçe | Manzum; ahlak öğütleri |
| Siyasetname | Nizamülmülk | Farsça | Düzyazı; devlet yönetimi |
Zaman çizelgesi
- 751Talas Savaşı: Karluklar Abbasilerin yanında yer aldı.
- 1040Dandanakan Savaşı; Büyük Selçuklu Devleti resmen kuruldu.
- 1048Pasinler Savaşı: Bizans'la ilk büyük savaş.
- 1055Tuğrul Bey'in Bağdat seferi.
- 1071Malazgirt Zaferi.
- 1141Katvan Savaşı: Sultan Sencer Karahıtaylara yenildi.
- 1157Sultan Sencer'in ölümüyle Büyük Selçuklu dağıldı.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Kutadgu Bilig, Divanü Lügati't-Türk ve Atabetü'l-Hakayık adlı eserlerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap D. Üç eser de Karahanlılar döneminin ürünüdür. Divanü Lügati't-Türk düzyazı biçiminde ve açıklamaları Arapça olan bir sözlük olduğu için "yalnızca Türkçe", "manzum" ve "sözlük" seçenekleri üç eserin hepsine uymaz. Eserlerin Gazneli sultanlarına sunulduğu da doğru değildir.
Kendini dene
Siyasetname Türkçe yazılmış bir eserdir.
Katvan yenilgisi Büyük Selçukluların dağılma sürecini hızlandırdı.
İkta sisteminde toprağın mülkiyeti ikta sahibine geçerdi.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda İlk Türk-İslam Devletleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
İkta sistemi ile tımar sistemi aynı şey mi?
Temel mantıkları aynıdır: vergi geliri hizmet karşılığında bırakılır. Osmanlı tımar sistemi, Selçuklu ikta sisteminin geliştirilmiş biçimi olarak değerlendirilir.
İlk Türk-İslam Devletleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.