Bir bakışta
- Merkez M(a, b) ve yarıçap r ise (x − a)² + (y − b)² = r².
- x² + y² + Dx + Ey + F = 0 için merkez (−D/2, −E/2).
- Yarıçap r = (1/2) · √(D² + E² − 4F); çember için D² + E² − 4F > 0 olmalı.
- Merkezin doğruya uzaklığı d: d < r keser, d = r teğet, d > r kesişmez.
- x eksenine teğet çemberde r = |b|, y eksenine teğet çemberde r = |a|.
Konu nedir?
Bir çemberi tanımlamak için iki bilgi yeter: merkezi ve yarıçapı. Analitik düzlemde bu iki bilgi tek bir denklemde toplanır. O denklemi okumayı öğrendiğinde bir noktanın çemberin içinde mi dışında mı olduğunu, bir doğrunun çembere değip değmediğini birkaç satırda bulursun. Noktanın ve doğrunun analitiğindeki uzaklık formülleri burada da sürekli elinin altında olmalı.
Bilmen gerekenler
- Çember denklemi: Merkezi M(a, b) ve yarıçapı r olan çember: (x − a)² + (y − b)² = r². Merkez orijinse x² + y² = r².
- Genel denklem: x² + y² + Dx + Ey + F = 0 ise merkez (−D/2, −E/2), yarıçap r = (1/2) · √(D² + E² − 4F). Denklemin çember belirtmesi için D² + E² − 4F > 0 olmalıdır; ayrıca x² ve y²'nin katsayıları eşit olmalı ve xy terimi bulunmamalıdır.
- Eksenlere teğet çember: x eksenine teğetse r = |b|, y eksenine teğetse r = |a|.
- Noktanın konumu: (x₀, y₀) noktası için (x₀ − a)² + (y₀ − b)² değeri r²'den küçükse nokta çemberin içinde, eşitse üzerinde, büyükse dışındadır.
- Çember-doğru ilişkisi: Merkezin doğruya uzaklığı d olsun. d < r ise doğru çemberi iki noktada keser, d = r ise teğettir, d > r ise kesişmez.
- Aynı sonuç, doğru denklemini çember denkleminde yerine yazıp elde edilen ikinci dereceden denklemin diskriminantıyla da bulunur: Δ > 0 iki nokta, Δ = 0 teğet, Δ < 0 kesişmez.
Sık yapılan hatalar
- Merkezin işaretini ters okumak. (x + 3)² + (y − 1)² = 16 çemberinin merkezi (−3, 1)'dir; parantezin içindeki işaret tersine döner.
- Genel denklemde merkezi (D/2, E/2) almak. İşaret eksidir: −6x terimi varsa merkezin apsisi +3 olur.
- Mutlak değerli teğet koşulunda yalnız bir çözümü bulmak. |17 + k| = 25 iki değer verir; soru hangisini istiyorsa onu seç.
Nasıl çalışmalı?
Genel denklemi gördüğünde formüle koşmadan önce birkaç kez tam kareye tamamlayarak standart biçime çevir: x² − 6x terimini (x − 3)² − 9 diye yazmak, formülü unutsan bile merkez ve yarıçapı bulmanı sağlar. Çember-doğru sorularında sırayı sabitle: önce merkez ve yarıçap, sonra nokta-doğru uzaklığı, en son karşılaştırma. Diskriminant yolu daha uzundur; onu yalnız kesişim noktalarının kendisi istendiğinde kullan.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
x² + y² − 6x + 4y − 12 = 0 çemberi ile 3x − 4y + k = 0 doğrusu birbirine teğettir. Buna göre k'nin alabileceği pozitif değer kaçtır?
Cevap C. Merkez (−D/2, −E/2) = (3, −2), yarıçap (1/2) · √(36 + 16 + 48) = 5. Teğetlik için merkezin doğruya uzaklığı yarıçapa eşit olmalı: |3 · 3 − 4 · (−2) + k| / 5 = 5, yani |17 + k| = 25. Buradan k = 8 ya da k = −42; pozitif olan 8.
Kendini dene
(x + 3)² + (y − 1)² = 16 çemberinin merkezi (3, −1)'dir.
x² + y² − 4x + 6y + 13 = 0 denklemi bir çember belirtir.
(1, 1) noktası x² + y² = 4 çemberinin içindedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Çemberin Analitiği soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Her x² + y² + Dx + Ey + F = 0 denklemi bir çember midir?
Hayır. D² + E² − 4F > 0 ise çemberdir. Bu değer 0 ise denklem tek bir noktayı gösterir, negatifse düzlemde hiçbir noktayı göstermez.
Çemberin Analitiği konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.