Bir bakışta
- Ontoloji var olanı, etik iyi ve doğru eylemi sorgular.
- Materyalizm maddeyi (Demokritos), idealizm düşünceyi (Platon, Hegel), düalizm ikisini birden (Descartes) esas alır.
- Kant'ın ödev ahlakında ölçüt, eylemin iyi niyetle ve ödev bilinciyle yapılmasıdır.
- Hedonizm bireyin hazzını, faydacılık (Bentham, Mill) en çok kişinin mutluluğunu ölçü alır.
- Determinizm (Spinoza) eylemi nedenlere bağlar; indeterminizm (Sartre) özgür seçimi öne çıkarır.
Konu nedir?
Yolda bir cüzdan bulup sahibine götürdün. Bunu ödül umduğun için mi, yakalanmaktan korktuğun için mi, yoksa doğrusu bu olduğu için mi yaptın? Kant'a göre eylemin ahlaki değeri bu cevaba bağlıdır. Ahlak felsefesi (etik) "Neyi, neden yapmalıyım; iyi olan nedir?" sorusunun peşine düşer. Varlık felsefesi (ontoloji) daha da geriye gider ve "Gerçekten var olan nedir?" diye sorar. Sorular filozofun görüşünü doğru akımla eşleştirmeni ve yakın kavramları ayırmanı ister.
Bilmen gerekenler
- Varlığın var olup olmadığı: Nihilizm varlığın gerçekliğini reddeder; sofist Gorgias bu görüşle anılır.
- Maddecilik (materyalizm): Varlığın özü maddedir. İlk doğa filozofları ve atomu ilk ilke sayan Demokritos bu yaklaşımın örnekleridir.
- İdealizm: Varlığın özü düşünce ya da idedir. Platon'un idealar kuramı ve Hegel'in mutlak tin anlayışı bu gruptadır.
- Düalizm: Varlık madde ve ruh (düşünce) olmak üzere iki ayrı tözden oluşur; Descartes.
- Oluş görüşü: Varlık durmadan değişir; Herakleitos.
- Ahlakın temel kavramları: İyi, kötü, erdem, ödev, vicdan, özgürlük ve sorumluluk.
- Evrensel ahlak yasası var mı? Var diyenler arasında Sokrates, Platon, Farabi ve Kant bulunur. Ahlakın kişiye göre değiştiğini savunan sofistler, hazzı ölçü alan hedonizm (Aristippos, Epikuros) ve bireyin çıkarını öne alan egoizm (Hobbes) ise evrensel bir yasayı kabul etmez.
- Kant ve ödev ahlakı: Bir eylemin ahlaki değeri sonucundan gelmez; iyi niyetten ve ödev bilinciyle yapılmasından gelir.
- Faydacılık: Bentham ve Mill, en çok kişiye en fazla mutluluğu sağlayan eylemi iyi sayar.
- Özgürlük problemi: Determinizm insan eylemlerinin nedenlerle önceden belirlendiğini (Spinoza), indeterminizm insanın özgür seçimleriyle kendini oluşturduğunu (Sartre), otodeterminizm ise insanın kendi iradesiyle kendini belirlediğini savunur.
Sık yapılan hatalar
- Hedonizm ile faydacılığı karıştırmak: hedonizm bireyin hazzını, faydacılık toplumun genel mutluluğunu ölçü alır.
- Kant'ın ahlak anlayışını sonuç odaklı sanmak; Kant'a göre belirleyici olan niyet ve ödevdir.
- Determinizmi kadercilikle (fatalizm) aynı saymak: determinizm neden-sonuç ilişkisine dayanır.
- İdealizmi günlük dildeki "ülkü sahibi olmak" anlamıyla karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Varlık görüşlerini dört kutuya ayır: madde (Demokritos), düşünce (Platon, Hegel), ikisi birden (Descartes), sürekli değişim (Herakleitos). Ahlakta tek bir soru işin yarısını çözer: bu filozof her zaman, her yerde, herkes için geçerli bir ahlak yasası kabul ediyor mu? Parçada "herkes için", "koşulsuz" gibi ifadeler evrenselliği; "kişiye göre", "haz", "çıkar" gibi ifadeler göreceliği gösterir. Hedonizm ile faydacılık arasında kalırsan "Kimin mutluluğu?" diye sor: tek kişinin mi, olabildiğince çok kişinin mi?
Ahlak felsefesinde başlıca yaklaşımlar
| Yaklaşım | İyinin ölçütü | Temsilciler |
|---|---|---|
| Ödev ahlakı | İyi niyet ve ödev bilinci | Kant |
| Hedonizm | Bireysel haz | Aristippos, Epikuros |
| Faydacılık | En çok kişiye en fazla mutluluk | Bentham, Mill |
| Egoizm | Bireyin kendi çıkarı | Hobbes |
| Sofistlerin göreceliği | Kişiden kişiye değişir | Protagoras |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Kant'a göre bir eylemin ahlaki değeri aşağıdakilerden hangisine bağlıdır?
Cevap B. Kant ödev ahlakını savunur: eylemin değerini iyi niyet ve ödev bilinci belirler, sonuçlar belirlemez. Fayda faydacılığın, haz hedonizmin, kişisel çıkar egoizmin ölçütüdür; bu şıklar başka akımları anlatıyor.
Kendini dene
Kant'a göre topluma fayda sağlayan her eylem ahlakidir.
Hobbes'un egoizmi evrensel bir ahlak yasasını kabul etmez.
Determinizm ile kadercilik (fatalizm) aynı görüştür.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Varlık ve Ahlak Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ahlak felsefesinde filozofları nasıl gruplamalıyım?
En kullanışlı ayrım evrensel ahlak yasasını kabul edip etmemektir. Sokrates, Platon, Farabi ve Kant bir tarafta; sofistler, hedonistler ve egoistler diğer tarafta yer alır.
Varlık ve Ahlak Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.