Bir bakışta
- Doğa filozofları evrenin ana maddesini (arkhe) aradı: Thales su, Anaksimenes hava, Herakleitos ateş.
- Herakleitos değişimi (oluş), Parmenides değişmeyen varlığı savunur.
- Sokrates erdemi bilgi sayar; sofistler bilgiyi ve ahlakı göreceli bulur.
- Platon idealar kuramını, Aristoteles madde–form birlikteliğini öne sürer.
- İbn Sina zorunlu ve mümkün varlık ayrımını yapar; Farabi Muallim-i Sani diye anılır.
Konu nedir?
Thales'in "Her şey sudan oluşur" cümlesi bugün yanlış görünür. Yine de evreni tanrıların öyküleri yerine tek bir doğal ilkeyle açıklama girişimiydi ve felsefe tarihi buradan başlar. Bu bölüm, Antik Yunan'dan Orta Çağ'ın sonuna kadar uzanır. Sorularda bir düşünürün temel görüşünü tanıman, düşünürleri dönemlerine yerleştirmen ve kavramları doğru kişiyle eşleştirmen beklenir.
Bilmen gerekenler
- Doğa filozofları ve arkhe: Evrenin ana maddesini (arkhe) aradılar. Thales su, Anaksimandros apeiron (sınırsız), Anaksimenes hava, Herakleitos ateş, Pythagoras sayı, Empedokles dört öğe (su, hava, toprak, ateş), Demokritos atom dedi.
- Herakleitos ve Parmenides: Herakleitos her şeyin sürekli değiştiğini (oluş) ve bu değişimin bir düzene (logos) göre olduğunu savunur; Parmenides ise gerçek varlığın değişmez olduğunu söyler.
- Sofistler ve Sokrates: Sofistler bilginin ve ahlakın göreceli olduğunu savundu. Sokrates ise evrensel doğruların bulunabileceğini, erdemin bilgi olduğunu düşündü; soru sorarak karşısındakinin bilgisini ortaya çıkaran diyalektik yöntemi kullandı.
- Platon: İdealar kuramının sahibidir; duyularla algılanan dünya, değişmez idealar dünyasının gölgesidir. Akademia'yı kurmuştur.
- Aristoteles: Varlığı madde ve form birlikteliğiyle açıklar; klasik mantığın kurucusu sayılır. Lykeion okulunu kurmuştur.
- Helenistik dönem: Epikurosçular ruh dinginliğini (ataraksia) ölçülü hazda arar. Stoacılar (Zenon) doğaya ve akla uygun yaşamayı, tutkulardan arınmayı öğütler. Septikler (Pyrrhon) yargıdan kaçınmayı önerir. Yeni Platonculuk (Plotinos) her şeyin Bir'den taştığını (sudur) savunur.
- Orta Çağ Hristiyan felsefesi: Augustinus inancın anlamayı önceleyeceğini savunur; Anselmus Tanrı'nın varlığı için ontolojik kanıtı geliştirir; Thomas Aquinas, Aristoteles felsefesini Hristiyan inancıyla uzlaştırır.
- İslam felsefesi: Kindi ilk İslam filozofu kabul edilir. Farabi'ye "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen) denir; erdemli şehri tasarlar. İbn Sina varlığı zorunlu ve mümkün varlık olarak ayırır. Gazali filozofları "Tehafütü'l-Felasife" ile eleştirir ve sezgiyi öne çıkarır; İbn Rüşd ise felsefeyi savunan bir cevap yazar.
Sık yapılan hatalar
Sınıfta en çok iki isim birbirine karışır: Anaksimenes ve Anaksimandros.
- Arkhe eşleştirmelerini karıştırmak, özellikle Anaksimenes (hava) ile Anaksimandros (apeiron).
- Platon'un idealarını, Aristoteles'in form kavramıyla aynı saymak: Aristoteles'e göre form nesnenin içindedir.
- Gazali'yi felsefeyi tümüyle reddeden biri sanmak; o, bazı metafizik görüşleri eleştirir.
Nasıl çalışmalı?
Düşünürleri bir zaman şeridine diz: doğa filozofları, sofistler ve Sokrates, Platon ve Aristoteles, Helenistik okullar, Orta Çağ Hristiyan ve İslam filozofları. Her ismin altına tek bir kavram yaz: Sokrates–erdem bilgidir, Platon–idealar, Plotinos–sudur, İbn Sina–zorunlu varlık. Arkhe tablosunu her gün bir kez ters yönden sına; öğeyi gör, filozofu söyle. Platon ile Aristoteles'i ayırmak için tek soru yeter: form ayrı bir dünyada mı, nesnenin içinde mi?
Doğa filozofları ve arkhe
| Filozof | Arkhe (ana madde) |
|---|---|
| Thales | Su |
| Anaksimandros | Apeiron (sınırsız) |
| Anaksimenes | Hava |
| Herakleitos | Ateş |
| Pythagoras | Sayı |
| Empedokles | Dört öğe: su, hava, toprak, ateş |
| Demokritos | Atom |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
İlk Çağ doğa filozofları ile evrenin ana maddesi (arkhe) olarak kabul ettikleri öğe arasındaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
Cevap C. Anaksimenes evrenin ana maddesini hava olarak kabul eder. Doğru eşleşmeler Thales–su, Herakleitos–ateş, Pythagoras–sayı ve Demokritos–atomdur; diğer şıklarda bunlar birbirine karıştırılmış.
Kendini dene
Anaksimandros evrenin ana maddesini hava olarak kabul eder.
Aristoteles'e göre form, nesnenin kendi içindedir.
Gazali felsefeyi bütünüyle reddetmiştir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefe Tarihi: MÖ 6. yy – MS 15. yy soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Felsefe tarihinde bu kadar ismi nasıl aklımda tutarım?
İsimleri tek tek değil dönem dönem çalış ve her isme tek bir kavram bağla. Sonra kavramı görünce ismi, ismi görünce kavramı hatırlayabildiğini iki yönlü sına.
Felsefe Tarihi: MÖ 6. yy – MS 15. yy konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.