Bir bakışta
- Felsefe eleştirel, refleksif, sistemli ve tutarlıdır; herkesin kabul ettiği tek bir cevap sunmaz.
- İmkân problemi: dogmatizm doğru bilgiyi mümkün görür, septisizm (Pyrrhon) kesin bilgiden şüphe eder.
- Kaynak problemi: akıl (Descartes), deneyim (Locke), ikisi birlikte (Kant), sezgi (Bergson).
- Bilim felsefesi: Viyana Çevresi doğrulanabilirlik, Popper yanlışlanabilirlik, Kuhn paradigma.
- Süje bilen, obje bilinendir.
Konu nedir?
Bir arkadaşın "Gözümle gördüm, kesin doğru" dediğinde aslında iki felsefi iddia kurmuş olur: doğru bilgi mümkündür ve kaynağı duyulardır. Bilgi felsefesi tam bu iki iddiayı sorgular. Felsefe, insanın varlık, bilgi ve değerler hakkında sorduğu temel sorulara akıl yoluyla, sistemli ve eleştirel cevaplar arama etkinliğidir. Burada felsefenin özellikleri, bilginin imkânı ve kaynağı ile bilim felsefesi var. Sorular çoğunlukla bir parçadaki görüşün hangi akıma ya da düşünüre ait olduğunu sorar.
Bilmen gerekenler
- Felsefenin özellikleri: Eleştirel ve sorgulayıcıdır, refleksiftir (düşünce üzerine düşünür), sistemli ve tutarlıdır. Herkesin kabul ettiği tek bir cevap sunmaz; her cevap yeni sorular doğurur.
- Bilgi felsefesinin kavramları: Süje (bilen), obje (bilinen), doğruluk ve gerçeklik.
- İmkân problemi: Doğru bilgi mümkün müdür? Dogmatizm mümkün olduğunu savunur. Septisizm (şüphecilik) kesin bilgiye ulaşılamayacağını öne sürer; Pyrrhon bu görüşün öncüsüdür. Sofistlerden Protagoras bilginin kişiden kişiye değiştiğini, yani göreceli olduğunu savunur.
- Kaynak problemi: Rasyonalizm bilginin kaynağını akılda görür (Platon, Descartes). Empirizm deneyimi esas alır (Locke, Hume). Kritisizm akıl ile deneyimi birleştirir (Kant). Pozitivizm yalnız olgulara dayanan bilimsel bilgiyi kabul eder (Comte). Entüisyonizm sezgiyi öne çıkarır (Bergson, Gazali). Pragmatizm işe yarayan bilgiyi doğru sayar (William James, Dewey). Fenomenoloji özlerin doğrudan kavranmasını amaçlar (Husserl). Analitik felsefe dilin çözümlenmesine odaklanır (Russell, Wittgenstein).
- Bilim felsefesi: Bilimin yöntemini, değerini ve sınırlarını sorgular. Viyana Çevresi doğrulanabilirlik, Popper yanlışlanabilirlik, Kuhn ise paradigma kavramını öne çıkarır.
Sık yapılan hatalar
- Empirizm ile pozitivizmi karıştırmak: ikisi de deneyime önem verir, ama pozitivizm metafiziği tümüyle dışarıda bırakıp yalnız olgulara dayalı bilimsel bilgiyi kabul eder.
- Kant'ı yalnız rasyonalist ya da yalnız empirist saymak; Kant ikisini birleştirdiği için kritisizmin temsilcisidir.
- Şüpheciliği "hiçbir şey yoktur" diyen bir görüş sanmak; septisizm varlığı sorgulamaz, kesin bilginin imkânını sorgular.
- Parçada akımın adı geçmeyince takılmak. Sorular akımın adını vermez; görüşü anlatır, adı senden bekler.
Nasıl çalışmalı?
Akımları isimden başlayarak ezberleme; her akımın bir parçada nasıl konuştuğunu öğren. "Doğuştan gelen ilkeler" rasyonalizmi, "boş levha" empirizmi, "işe yarıyorsa doğrudur" pragmatizmi, "yalnız gözlenebilir olgular" pozitivizmi, "aklın kavrayamadığını sezgi kavrar" entüisyonizmi ele verir. Aşağıdaki tabloda yalnız orta sütuna bakarak akımı ve düşünürü söylemeyi dene. Kant'ta duraksarsan onun ünlü cümlesini hatırla: kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur. Bilgi için ikisi birden gerekir.
Bilginin kaynağı problemine verilen cevaplar
| Akım | Bilginin kaynağı | Temsilciler |
|---|---|---|
| Rasyonalizm | Akıl | Platon, Descartes |
| Empirizm | Deneyim | Locke, Hume |
| Kritisizm | Akıl ve deneyim birlikte | Kant |
| Pozitivizm | Olgulara dayalı bilimsel bilgi | Comte |
| Entüisyonizm | Sezgi | Bergson, Gazali |
| Pragmatizm | Pratik fayda (işe yarama) | William James, Dewey |
| Fenomenoloji | Özlerin doğrudan kavranması | Husserl |
| Analitik felsefe | Dilin çözümlenmesi | Russell, Wittgenstein |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
"Doğduğumuzda zihnimiz, üzerine hiçbir şey yazılmamış boş bir levha gibidir. Sahip olduğumuz bütün düşünceler, duyular yoluyla edindiğimiz deneyimlerden gelir." Bu görüş aşağıdaki akımlardan hangisine aittir?
Cevap D. "Boş levha" benzetmesi ve bilginin duyular yoluyla deneyimden geldiği iddiası empirizmi gösterir; bu görüş özellikle Locke ile anılır. Rasyonalizm doğuştan bilgiyi kabul eder, kritisizm akıl ile deneyimi birleştirir.
Kendini dene
Kant bilginin kaynağını yalnız akılda gördüğü için rasyonalisttir.
Septisizm, kesin bilgiye ulaşmanın mümkün olmadığını öne sürer.
Popper'a göre bir kuramın yanlışlanabilir olması onu bilim dışı yapar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Felsefenin Alanı ve Bilgi Felsefesi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kritisizm ile rasyonalizm arasındaki fark nedir?
Rasyonalizm bilginin asıl kaynağını akılda görür. Kritisizm (Kant) ise bilginin malzemesinin deneyimden geldiğini, aklın bu malzemeyi düzenlediğini söyler; yani ikisini birlikte gerekli sayar.
Felsefenin Alanı ve Bilgi Felsefesi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.