Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Felsefe Grubu · konu anlatımı

Mantık

Mantığa giriş: kavram, terim ve tanım; önermeler ve karşı olma karesi; kıyas ve çıkarım türleri; sembolik mantık. AYT Mantık konu anlatımı.

Bir bakışta

  • İçlem arttıkça kaplam azalır: "canlı" kavramı "kedi" kavramından daha çok varlığı kapsar.
  • Çelişik önermeler hiçbir zaman birlikte doğru ya da birlikte yanlış olmaz.
  • Karşıtlar (iki tümel) birlikte doğru olamaz; alt karşıtlar (iki tikel) birlikte yanlış olamaz.
  • Tümdengelimin sonucu zorunlu, tümevarım ve analojinin sonucu olasıdır.
  • "p → q" yalnız p doğru, q yanlışken yanlıştır.

Konu nedir?

"Bütün kediler memelidir. Tekir bir kedidir. O hâlde Tekir memelidir." Öncüller doğruysa bu sonuç başka türlü olamaz; mantık, böyle bir zorunluluğun ne zaman kurulduğunu inceler. Mantık doğru düşünmenin kurallarını araştırır: bir akıl yürütmenin geçerli olup olmadığını, öncüllerden hangi sonucun zorunlu olarak çıktığını gösterir. Sorular kavram bilgisi kadar kural uygulamayı da ölçtüğü için düzenli pratikle hızla gelişen bir konudur.

Bilmen gerekenler

  • Kavram ve terim: Kavram zihindeki düşüncedir; dille ifade edilmiş hâline terim denir. Kavramlar tümel (insan), tikel (bazı insanlar) ve tekil (Ankara) olabilir.
  • İçlem ve kaplam: İçlem bir kavramın nitelikleri, kaplam kapsadığı varlıklardır. İçlem arttıkça kaplam azalır: "canlı" kavramının kaplamı "kedi" kavramınınkinden geniştir.
  • Tanım: İyi bir tanım tanımlananı eksiksiz kapsar, başka bir şeyi içine almaz ve tanımlanan kelimeyi tekrar etmez.
  • Önerme türleri: Tümel olumlu (Bütün S P'dir), tümel olumsuz (Hiçbir S P değildir), tikel olumlu (Bazı S P'dir), tikel olumsuz (Bazı S P değildir).
  • Karşı olma karesi: Çelişikler (tümel olumlu ile tikel olumsuz; tümel olumsuz ile tikel olumlu) hiçbir zaman birlikte doğru ya da birlikte yanlış olmaz. Karşıtlar (iki tümel) birlikte doğru olamaz ama birlikte yanlış olabilir. Alt karşıtlar (iki tikel) birlikte yanlış olamaz. Alt-üst ilişkide tümel doğruysa tikel de doğrudur.
  • Kıyas: İki öncülden (büyük ve küçük önerme) bir sonuç çıkarılır. Öncüllerde geçip sonuçta yer almayan terime orta terim denir.
  • Çıkarım türleri: Tümdengelim genelden özele gider ve sonucu zorunludur. Tümevarım tek tek örneklerden genel bir sonuca ulaşır. Analoji benzerlikten hareketle sonuç çıkarır; sonucu olasıdır.
  • Sembolik mantık: "ve" (∧) her iki önerme doğruyken doğrudur. "veya" (∨) ikisi de yanlışken yanlıştır. "ise" (→) yalnız ilk önerme doğru, ikincisi yanlışken yanlıştır. "ancak ve ancak" (↔) iki önermenin değeri aynıyken doğrudur. "değil" (¬) değeri tersine çevirir.

Sık yapılan hatalar

  • Çelişik ile karşıtı karıştırmak: çelişikler her durumda zıt değer alır, karşıtlar yalnız birlikte doğru olamaz.
  • "ise" bağlacında ilk önerme yanlışken bileşik önermeyi yanlış saymak; bu durumda bileşik önerme doğrudur.
  • Tümevarımın sonucunu kesin sanmak; yeni bir örnek genellemeyi çürütebilir.

Nasıl çalışmalı?

Karşı olma karesini boş kâğıda ezberden çizebilene kadar tekrar et. Köşelere tek bir örneğin dört hâlini yaz: "Bütün öğrenciler çalışkandır", "Hiçbir öğrenci çalışkan değildir", "Bazı öğrenciler çalışkandır", "Bazı öğrenciler çalışkan değildir". Aşağıdaki tablo hangi ilişkide önermelerin birlikte doğru ya da birlikte yanlış olabileceğini gösterir. Sembolik mantıkta doğruluk tablolarını her seferinde kendin doldur; "ise" bağlacında yanlış çıkan tek satırın D → Y olduğunu birkaç örnekle görünce kural yerine oturur. Kıyas sorularında önce orta terimi bul, sonra sonucun öncüllerden zorunlu olarak çıkıp çıkmadığına bak.

Karşı olma karesindeki ilişkiler

İlişkiÖnermelerBirlikte doğru olabilir mi?Birlikte yanlış olabilir mi?
ÇelişikTümel olumlu – tikel olumsuz; tümel olumsuz – tikel olumluHayırHayır
KarşıtTümel olumlu – tümel olumsuzHayırEvet
Alt karşıtTikel olumlu – tikel olumsuzEvetHayır
Alt-üstTümel – aynı nitelikteki tikelEvetEvet

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

"Bütün metaller elektriği iletir." önermesinin çelişiği aşağıdakilerden hangisidir?

Kendini dene

"p → q" bileşik önermesinde p yanlışsa önerme yanlıştır.

İki tümel önerme (karşıtlar) birlikte yanlış olabilir.

Tümevarımla ulaşılan genel sonuç kesindir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Mantık soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Karşı olma karesinde hangi ilişkiyi önce öğrenmeliyim?

Önce çelişiği öğren, çünkü kuralı en kesin olandır: biri doğruysa diğeri yanlış, biri yanlışsa diğeri doğrudur. Diğer ilişkileri bunun üzerine kurmak daha kolaydır.

Mantık konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.