Bir bakışta
- Kır ve kenti ayıran temel ölçüt halkın geçim kaynağıdır.
- Toplu köy: su sınırlı, arazi düz (İç ve Güneydoğu Anadolu).
- Dağınık köy: su bol, arazi engebeli, tarlalar parçalı (Doğu Karadeniz).
- Köy altı yerleşmeleri: yayla, oba, mezra, ağıl, çiftlik, divan.
- Çoğu büyük şehrin birden fazla fonksiyonu vardır; sorular öne çıkanı sorar.
Konu nedir?
Rize'nin bir yamacında evler birbirinden yüzlerce metre uzakta durur; Konya ovasındaki bir köyde ise evler bir çeşmenin etrafına sıkışmıştır. Bu farkın nedeni coğrafyadır. Yerleşme, insanların sürekli ya da geçici olarak yaşadığı yerlerdir. Bu başlıkta kır ve kent yerleşmelerini, bunların biçimini belirleyen doğal ve beşerî etkenleri ve şehirlerin hangi işlevlerle büyüdüğünü göreceksin.
Bilmen gerekenler
- Yerleşmeyi etkileyen etkenler: Su kaynakları, iklim, yer şekilleri, toprak verimi, ulaşım olanakları, ekonomik faaliyetler ve güvenlik yerleşmelerin kuruluş yerini ve biçimini belirler.
- Kır yerleşmeleri: Halkın büyük bölümü tarım, hayvancılık, ormancılık ve balıkçılıkla geçinir. Köyler dokusuna göre toplu ve dağınık olarak ayrılır.
- Toplu köyler: Evler bir arada kurulur; su kaynaklarının sınırlı olduğu, arazinin düz olduğu yerlerde görülür. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da yaygındır.
- Dağınık köyler: Evler birbirinden uzaktır; arazinin engebeli olduğu, su kaynaklarının bol olduğu ve tarım alanlarının parçalı olduğu yerlerde görülür. Karadeniz Bölgesi, özellikle Doğu Karadeniz bunun tipik örneğidir.
- Köy altı yerleşmeleri: Yayla (yazın hayvancılık için çıkılan yüksek yerler), oba (göçebe ya da yarı göçebe ailelerin çadırlardan oluşan geçici yerleşmesi), mezra (köye bağlı, tarlaların yanında kurulan küçük yerleşme), ağıl (hayvanların barındırıldığı yer), çiftlik (geniş tarım alanında kurulan yerleşme) ve divan (birkaç mahallenin oluşturduğu, köyden büyük kasabadan küçük yerleşme) bunlara örnektir.
- Kent yerleşmeleri: Halkın büyük bölümü sanayi, ticaret ve hizmetlerle geçinir. Türkiye'de kentleşme 1950'den sonra kırdan kente göçle hızlandı.
- Şehirlerin fonksiyonları: Şehirler öne çıkan işlevlerine göre sınıflandırılır: idari (başkent ve il merkezleri), sanayi, ticaret, liman, turizm, maden, tarım, kültür ve dinî fonksiyonlu şehirler. Çoğu büyük şehir birden fazla fonksiyona sahiptir.
- Şehirlerin gelişimi: Ulaşım yollarının kesiştiği yerler, limanlar, sanayi alanları ve verimli tarım alanlarına yakın yerler hızlı büyür. Plansız büyüme; gecekondulaşma, trafik, altyapı ve çevre sorunlarına yol açabilir.
Sık yapılan hatalar
- Dağınık köyü su kıtlığıyla açıklamak. Durum tam tersidir: su her yerde bulunduğu için aileler kendi tarlasının yanına ev yapabilir. Su azsa evler kaynağın çevresinde toplanır.
- Köy altı yerleşmelerini birbirine karıştırmak. Sınıfta en çok mezra ile divan yer değiştirir; mezra tarlanın yanındaki küçük yerleşmedir, divan ise birkaç mahalleden oluşan, köyden büyük bir birimdir.
- Bir şehri tek bir işleve sıkıştırmak. İzmir hem liman hem sanayi hem ticaret şehridir; sorular çoğu zaman "öne çıkan" işlevi sorar.
Nasıl çalışmalı?
Toplu ve dağınık köyler için iki sütun aç ve her sütuna su, arazi, tarım alanı ve örnek bölge satırlarını doldur. Bu tabloyu bir kez kurduğunda, Doğu Karadeniz sorusundaki "su kaynaklarının sınırlı olması" seçeneğinin neden yanlış olduğunu hemen görürsün. Köy altı yerleşmeleri için her birine iki soru sor: ne amaçla kurulur, sürekli mi geçici mi? Son olarak tanıdığın beş şehri seç ve öne çıkan işlevlerini yaz; Zonguldak maden, Antalya turizm, Ankara idari gibi.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Doğu Karadeniz'de kırsal yerleşmelerin dağınık bir yapıda olmasının nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi gösterilemez?
Cevap D. Doğu Karadeniz'de yağış bol ve düzenli olduğu için su hemen her yerde bulunur; bu da evlerin birbirinden uzak kurulmasını kolaylaştırır. Su kaynaklarının sınırlı olması ise evleri kaynağın çevresinde toplar ve toplu yerleşmeye yol açar.
Kendini dene
Dağınık köyler genellikle su kaynaklarının sınırlı olduğu yerlerde görülür.
Yayla, yaz aylarında hayvancılık için çıkılan yüksek yerlerdeki geçici yerleşmedir.
Divan, tarlaların yanında kurulan ve köye bağlı küçük yerleşmedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye'de Yerleşme soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kır ve kent yerleşmesi nasıl ayırt edilir?
Temel ölçüt halkın geçim kaynağıdır. Kırda tarım ve hayvancılık gibi birincil faaliyetler, kentte sanayi, ticaret ve hizmetler ağır basar. Nüfus büyüklüğü de ölçütlerden biridir.
Türkiye'de Yerleşme konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.