Bir bakışta
- Ekosistem = canlı (üretici, tüketici, ayrıştırıcı) + cansız (ışık, sıcaklık, su, toprak, hava) bileşenler.
- Enerji tek yönlü akar ve her basamakta azalır; madde döngü hâlinde dolaşır.
- Biyomların dağılışını en çok sıcaklık ve yağış belirler.
- Biyoçeşitlilik genel olarak ekvatordan kutuplara doğru azalır.
- Türkiye üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde olduğu için endemik türce zengindir.
Konu nedir?
Bir göl düşün: içindeki yosun, balık ve bakteriler kadar suyun sıcaklığı, gelen ışık ve dipteki çamur da o gölün parçasıdır. Ekosistem, belirli bir alanda yaşayan canlılarla onları çevreleyen cansız ortamın birbirini etkileyerek oluşturduğu sistemdir. Bu başlıkta ekosistemin nasıl işlediğini, maddenin doğada nasıl dolaştığını ve dünyadaki büyük yaşam alanlarını, yani biyomları göreceksin.
Bilmen gerekenler
- Ekosistemin bileşenleri: Canlı (biyotik) bileşenler üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılardır. Cansız (abiyotik) bileşenler ise ışık, sıcaklık, su, toprak ve havadır. Üreticiler fotosentezle besin üretir, ayrıştırıcılar ölü canlıları parçalayarak maddeleri yeniden doğaya kazandırır.
- Enerji akışı: Ekosistemin temel enerji kaynağı Güneştir. Enerji besin zinciri boyunca üreticilerden tüketicilere aktarılır ve her basamakta bir kısmı ısı olarak kaybedilir; bu yüzden üst basamaklarda daha az canlı bulunur. Birbirine bağlı besin zincirleri besin ağını oluşturur.
- Madde döngüleri: Enerji tek yönlü akarken madde döngü hâlinde dolaşır. Su döngüsünde buharlaşma, yoğunlaşma, yağış ve akış vardır. Karbon döngüsünde bitkiler fotosentezle karbondioksiti bağlar, solunum ve fosil yakıtların yakılmasıyla karbon atmosfere döner. Azot döngüsünde azot bağlayıcı bakteriler ve şimşekler azotu canlıların kullanabileceği hâle getirir.
- Biyomlar: Benzer iklim ve bitki örtüsüne sahip büyük ekosistemlerdir: tropikal yağmur ormanları, savanlar, çöller, Akdeniz biyomu (maki), ılıman yaprak döken ormanlar, bozkırlar, tayga (iğne yapraklı ormanlar) ve tundra. Biyomların dağılışını en çok sıcaklık ve yağış belirler.
- Biyoçeşitlilik: Genetik, tür ve ekosistem çeşitliliğinin bütünüdür. Genel olarak ekvatordan kutuplara doğru azalır. Türkiye; farklı iklim tiplerinin görülmesi, yer şekillerinin kısa mesafede değişmesi ve üç bitki coğrafyası bölgesinin kesişiminde yer alması nedeniyle biyoçeşitlilik ve endemik tür bakımından zengindir.
- Tehditler: Yaşam alanlarının yok edilmesi, kirlilik, aşırı avlanma, istilacı türler ve iklim değişikliği biyoçeşitliliği azaltır.
Sık yapılan hatalar
- Enerjinin de madde gibi döngüde dolaştığını düşünmek. Madde tekrar tekrar kullanılır; enerji ise her basamakta ısı olarak kaybolur ve tek yönde akar.
- Ayrıştırıcıları tüketicilerin içine katmak. Bakteri ve mantarlar ayrı bir gruptur ve madde döngüsünü onlar tamamlar.
- Biyomu yalnız bitki örtüsüyle tanımlamak. "Maki" demek yetmez; yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı bir iklim de tanımın parçasıdır.
Nasıl çalışmalı?
Biyomları aşağıdaki tablodan çalışırken her satır için bir de "nerede görülür?" sorusunu cevapla: Amazon havzası, Sahra, Sibirya, Akdeniz kıyıları gibi. Haritada yerini gösteremediğin biyom, grafik sorusunda seni yanıltır. Madde döngülerini ise kendi elinle çiz; her okun üstüne hangi sürecin yaşandığını yaz (fotosentez, solunum, yakma, ayrıştırma). Sorular genellikle döngüdeki bir oku kesip "bu süreç durursa ne olur?" diye sorar; çizdiğin şekil bu soruyu görselleştirmeni sağlar.
Başlıca biyomlar
| Biyom | İklim | Bitki örtüsü |
|---|---|---|
| Tropikal yağmur ormanı | Yıl boyu sıcak ve yağışlı | Sık, çok katlı ormanlar |
| Savan | Sıcak; yağışlı ve kurak mevsimler belirgin | Uzun boylu otlar, seyrek ağaçlar |
| Çöl | Yağış çok az, günlük sıcaklık farkı büyük | Kuraklığa dayanıklı seyrek bitkiler |
| Akdeniz | Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlı | Maki |
| Ilıman yaprak döken orman | Ilıman, mevsimler belirgin | Geniş yapraklı ormanlar |
| Bozkır | Karasal, yazlar kurak | Kısa boylu otlar |
| Tayga | Uzun ve soğuk kış, kısa serin yaz | İğne yapraklı ormanlar |
| Tundra | Çok soğuk, yaz kısa | Yosun, liken ve cılız otlar |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Türkiye'nin biyoçeşitlilik bakımından zengin olmasıyla ilgili aşağıdaki açıklamalar veriliyor: I. Farklı iklim tipleri görülür. II. Yer şekilleri ve yükselti kısa mesafelerde değişir. III. Farklı bitki coğrafyası bölgelerinin kesişiminde yer alır. Bu açıklamalardan hangileri Türkiye'nin biyoçeşitlilik bakımından zengin olmasının nedenleri arasında gösterilebilir?
Cevap E. Farklı iklimler, kısa mesafede değişen yükselti ve yer şekilleri, bir de Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve İran-Turan bitki bölgelerinin Türkiye'de kesişmesi çok sayıda farklı yaşam ortamı oluşturur. Üç açıklama da biyoçeşitliliğin nedenidir.
Kendini dene
Ekosistemde enerji, madde gibi döngü hâlinde dolaşır.
Ayrıştırıcılar ölü canlıları parçalayarak maddeleri yeniden doğaya kazandırır.
Biyoçeşitlilik genel olarak kutuplardan ekvatora doğru azalır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Ekosistemlerin İşleyişi ve Biyoçeşitlilik soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Biyoçeşitlilik neden ekvatordan kutuplara azalır?
Ekvator çevresinde yıl boyu yüksek sıcaklık ve bol yağış, canlıların yaşaması için uygun koşullar sağlar. Kutuplara gidildikçe sıcaklık ve büyüme süresi azaldığı için tür sayısı da düşer.
Ekosistemlerin İşleyişi ve Biyoçeşitlilik konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.