Bir bakışta
- Çay yalnız Doğu Karadeniz kıyılarında; fındık Karadeniz kıyılarında yetişir.
- Doğu Anadolu büyükbaşta, İç Anadolu koyunda, Toroslar kıl keçisinde öne çıkar.
- Taş kömürü Zonguldak havzasında, petrol başta Batman ve Adıyaman çevresinde çıkarılır.
- Şeker fabrikaları pancar alanlarına yakın kurulur; pancar bekledikçe fire verir.
- En gelişmiş sanayi bölgesi Marmara (İstanbul–Kocaeli–Bursa çevresi).
Konu nedir?
Rize'de çay, Çukurova'da pamuk, Zonguldak'ta kömür, Denizli'de jeotermal: Türkiye'nin ekonomik haritası büyük ölçüde iklim, yer şekilleri ve yer altı kaynaklarıyla çizilir. Bu başlık dört kısımdan oluşur: tarım ve hayvancılık, madenler ve enerji, sanayi, ulaşım–ticaret–turizm. Sorular çoğu zaman bir ürünün neden belirli bir yerde yetiştiğini ya da bir tesisin neden orada kurulduğunu açıklamanı ister.
Bilmen gerekenler
- Tarım: İklim, yer şekilleri ve toprak tarımı belirler. Buğday hemen her bölgede, en çok İç Anadolu'da; şeker pancarı İç Anadolu'da; pamuk Ege, Çukurova ve Güneydoğu Anadolu'da yetişir. Nem ve sıcaklık isteği yüksek çay yalnız Doğu Karadeniz kıyılarında, fındık Karadeniz kıyılarında yetiştirilir. Zeytin Ege, Akdeniz ve Güney Marmara'da; turunçgiller ve muz don olayının az görüldüğü Akdeniz kıyılarında; ayçiçeği Trakya'da öne çıkar. Malatya kayısıyla, Güneydoğu Anadolu antep fıstığıyla bilinir.
- Hayvancılık: Yaz yağışlarıyla gür çayırların oluştuğu Doğu Anadolu mera hayvancılığında, özellikle büyükbaşta öne çıkar. Bozkırların yaygın olduğu İç Anadolu koyun yetiştiriciliğinde, Toroslar kıl keçisinde, Ankara çevresi tiftik keçisinde, Bursa ipek böcekçiliğinde öne çıkar.
- Madenler: Demir (Divriği, Hekimhan), krom (Guleman, Fethiye), bakır (Murgul, Küre), boksit (Seydişehir), bor (Kırka, Emet, Bigadiç) önemli madenlerdir. Taş kömürü Zonguldak havzasında, linyit Afşin-Elbistan, Soma ve Tunçbilek gibi yerlerde çıkarılır. Petrol başta Batman ve Adıyaman çevresinde üretilir.
- Enerji: Fırat üzerindeki Keban, Karakaya ve Atatürk barajları önemli hidroelektrik santralleridir. Denizli ve Aydın çevresi jeotermal, Ege ve Marmara kıyıları rüzgâr, güneşlenme süresi uzun güney bölgeleri güneş enerjisine elverişlidir.
- Sanayi: Hammadde, enerji, iş gücü, sermaye, pazar ve ulaşım sanayinin kuruluş yerini belirler. Marmara, özellikle İstanbul–Kocaeli–Bursa çevresi en gelişmiş sanayi bölgesidir. Şeker fabrikaları pancar tarımı yapılan yerlere yakın kurulur; demir-çelik fabrikaları Karabük, Ereğli ve İskenderun'dadır.
- Ulaşım, ticaret ve turizm: Yük ve yolcu taşımacılığında karayolu ağırlıklıdır. Bakü-Tiflis-Ceyhan gibi boru hatları Türkiye'yi enerji koridoru yapar. İhracatta sanayi ürünleri ağırlıktadır. Turizmde Akdeniz ve Ege kıyıları deniz turizminde, İstanbul ve Kapadokya kültür turizminde, Uludağ, Palandöken ve Erciyes kış turizminde öne çıkar.
Sık yapılan hatalar
- Çayı bütün Karadeniz'e yaymak. Çay yalnız Doğu Karadeniz kıyılarında yetişir; fındık ise Karadeniz kıyılarının geneline yayılır. Bu ikisini ayırmak, ürün haritası sorularında sık sorulan noktadır.
- Hayvancılığı bölgelerle ezber olarak eşleştirmek. Doğu Anadolu'da büyükbaş gür yaz çayırlarından, İç Anadolu'da koyun bozkırdan, Toroslarda kıl keçisi engebeli ve çalılık arazilerden gelir. Bağlantıyı kurarsan ezbere gerek kalmaz.
- Sanayinin yerini yalnız hammaddeyle açıklamak. Marmara'da hammadde değil pazar, sermaye, iş gücü ve ulaşım belirleyicidir.
Nasıl çalışmalı?
Her ürün ve maden için iki kelimelik bir not yaz: nerede, neden orada? "Muz – Anamur, don yok" gibi. Koşulu öğrendiğinde daha önce görmediğin bir ürünü bile doğru yere yerleştirebilirsin. Ardından boş bir Türkiye haritası çıktısı al ve ürünleri bir renkle, madenleri başka bir renkle kendin işaretle. Haritayı bir hafta sonra yeniden boş hâliyle doldurmayı dene. Enerji kaynaklarını ise aşağıdaki tablodaki gibi avantaj ve dezavantajlarıyla birlikte çalış; yorum soruları genellikle bu iki sütundan gelir.
Türkiye'de enerji kaynakları: artılar ve eksiler
| Kaynak | Öne çıkan yer | Avantaj | Dezavantaj |
|---|---|---|---|
| Hidroelektrik | Fırat (Keban, Karakaya, Atatürk barajları) | Yenilenebilir, yakıt gerektirmez | Kurak yıllarda üretim düşer; baraj gölleri tarım ve yerleşim alanlarını su altında bırakabilir |
| Jeotermal | Denizli ve Aydın çevresi | Hava koşullarından bağımsız, sürekli üretim | Yalnız belirli alanlarda bulunur |
| Rüzgâr | Ege ve Marmara kıyıları | Yakıt gerektirmez, sera gazı salmaz | Rüzgâra bağlı olduğu için üretim kesintilidir |
| Güneş | Güneşlenme süresi uzun güney bölgeleri | Tükenmez, çatıdan büyük santrale kadar kurulabilir | Gece ve bulutlu havada üretim düşer |
| Linyit | Afşin-Elbistan, Soma, Tunçbilek | Yerli kaynak, dışa bağımlılığı azaltır | Isı değeri düşük; yakıldığında hava kirliliğine yol açar |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Türkiye'de şeker fabrikalarının büyük bölümü şeker pancarı tarımının yapıldığı alanlara yakın kurulmuştur. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap C. Şeker pancarı hasattan sonra bekledikçe ve uzun mesafe taşındıkça fire verir, şeker oranı düşer; taşıma maliyeti de yüksektir. Bu yüzden fabrikalar hammaddeye yakın kurulur. Öteki seçenekler fabrikaların konumunu açıklamaz.
Kendini dene
Çay, Karadeniz Bölgesi'nin bütün kıyılarında yetiştirilir.
Türkiye'de taş kömürü en çok Zonguldak havzasından çıkarılır.
Marmara'da sanayinin gelişmesini en çok hammadde zenginliği açıklar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye Ekonomisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Doğu Anadolu'da büyükbaş hayvancılığın gelişmesinin nedeni nedir?
Bölgede yaz yağışları sayesinde gür çayırlar oluşur ve yazın geniş yayla alanları otlak olarak kullanılır. Engebeli arazi ve uzun kışlar tarımı sınırladığı için hayvancılık öne çıkar.
Türkiye Ekonomisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 4 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.