Bir bakışta
- Sıcaklık terselmesi kışın, durgun havada ve çanak biçimli alanlarda hava kirliliğini artırır.
- Ağaçlandırma, teraslama ve eğime dik sürüm erozyonu azaltır.
- Yer altı suyunun aşırı çekilmesi Konya Kapalı Havzası'nda obrukları artırdı.
- Heyelan Karadeniz'de, orman yangını Akdeniz ve Ege kıyılarında sık görülür.
- Amaç afeti önlemek değil, zararını azaltmaktır.
Konu nedir?
Kışın bir çanak içindeki şehrin üzerine çöken is tabakası da, Konya ovasında aniden açılan obruk da insanla doğanın etkileşiminin sonucudur. Bu başlıkta insan faaliyetlerinin çevrede yarattığı sorunları, doğal kaynakların bilinçsiz kullanımının sonuçlarını ve Türkiye'de sık görülen doğal afetlere karşı alınabilecek önlemleri göreceksin. Afetlerde soru hemen her zaman üç şeyi birleştirir: neden, yer ve önlem.
Bilmen gerekenler
- Hava kirliliği: Fosil yakıtlar, sanayi ve taşıtlar ana kaynaklardır. Kışın rüzgârsız ve durgun havalarda, özellikle çanak biçimli alanlarda kurulmuş şehirlerde sıcaklık terselmesi (inversiyon) nedeniyle kirli hava yere yakın kalır ve kirlilik artar.
- Su ve toprak kirliliği: Sanayi atıkları, arıtılmamış kanalizasyon suları, aşırı gübre ve tarım ilacı kullanımı suları ve toprağı kirletir. Göllerde aşırı besin birikmesi yosunların çoğalmasına ve suyun oksijeninin azalmasına yol açabilir.
- Erozyon: Eğimin fazla olduğu, bitki örtüsünün zayıf olduğu ve yanlış tarım yapılan alanlarda toprak taşınır. Ağaçlandırma, teraslama ve eğime dik sürüm erozyonu azaltır.
- Doğal kaynakların bilinçsiz kullanımı: Aşırı sulama için akarsuların sularının çekilmesi göllerin küçülmesine yol açabilir; Aral Gölü buna örnektir. Yer altı sularının aşırı çekilmesi Konya Kapalı Havzası'ndaki obrukların artmasında etkili olmuştur. Sulak alanların kurutulması da biyoçeşitliliği azaltır.
- Deprem: Türkiye, Alp-Himalaya kuşağında yer aldığı için deprem riski yüksektir; Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı önemli fay sistemleridir. Sağlam zeminde, yönetmeliğe uygun yapılaşma en etkili önlemdir.
- Heyelan, çığ ve sel: Heyelan eğimin ve yağışın fazla, killi zeminin yaygın olduğu Karadeniz'de sık görülür. Çığ, kar örtüsünün kalın olduğu eğimli dağlık alanlarda, özellikle Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz'de görülür. Sel ve taşkınlar, sağanak yağışlarda ve dere yataklarına yapılan yerleşmelerde büyük zarar verir.
- Orman yangınları: Yazların sıcak ve kurak geçtiği Akdeniz ve Ege kıyılarında daha sık görülür.
- Korunma: Afet risk haritaları hazırlamak, yerleşim yerlerini riskli alanların dışında seçmek, afet eğitimi ve tatbikatlar, zorunlu deprem sigortası ve erken uyarı sistemleri zararları azaltır.
Sık yapılan hatalar
- Doğal afetlerin tamamen önlenebileceğini düşünmek. Depremi durduramayız; amaç can ve mal kaybını azaltmaktır. Seçeneklerde "afeti önlemek" ifadesi gördüğünde dikkatli ol.
- Afeti bölgeyle ezbere eşleştirmek. Heyelanın Karadeniz'de olmasının nedeni eğim, yağış ve killi zemindir; bu üç koşulu bilen öğrenci Karadeniz dışındaki bir heyelan sorusunu da çözer.
- Sıcaklık terselmesini yazın aramak. Terselme kışın, rüzgârsız ve durgun havalarda belirginleşir; bu yüzden hava kirliliği kışın artar.
Nasıl çalışmalı?
Aşağıdaki afet tablosunu bir kez oku, sonra kapatıp yalnız "afet" sütunuyla baş başa kal ve öteki üç sütunu kendin doldur. Boş kalan hücreler tekrar etmen gereken yerlerdir. Haberlerde bir sel, heyelan ya da hava kirliliği haberi gördüğünde, nedenini bu konudaki kavramlarla bir cümleyle açıklamayı dene: "dere yatağına yapılaşma", "çanak biçimli alanda terselme" gibi. Bu alışkanlık yorum sorularında hız kazandırır. Obruk sorusunu ise ayrıca not et; doğru cevabın neden İç Anadolu olduğunu kireçtaşı ve yer altı suyu üzerinden açıklayabilmelisin.
Türkiye'de doğal afetler
| Afet | Başlıca neden | Sık görüldüğü yer | Önlem |
|---|---|---|---|
| Deprem | Fay hatları boyunca kırılma | Kuzey ve Doğu Anadolu fay hatları çevresi | Sağlam zemin, yönetmeliğe uygun yapı |
| Heyelan | Eğim, bol yağış, killi zemin | Karadeniz | Riskli yamaçlarda yapılaşmayı sınırlamak, ağaçlandırma |
| Çığ | Kalın kar örtüsü ve eğim | Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz dağlık alanları | Ağaçlandırma, çığ bariyerleri, riskli yamaçlardan uzak yerleşme |
| Sel ve taşkın | Sağanak yağış, dere yatağında yapılaşma | Dere yatakları ve taşkın alanları | Dere yataklarını yapılaşmaya kapatmak, erken uyarı |
| Orman yangını | Sıcak ve kurak yazlar | Akdeniz ve Ege kıyıları | Erken uyarı, yangın şeritleri, bilinçlendirme |
| Obruk | Kolay eriyen kayaçlar, yer altı suyunun aşırı çekilmesi | Konya Kapalı Havzası | Yer altı suyu kullanımını sınırlamak |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Türkiye'de görülen doğal afetler ile bu afetlerin sık görüldüğü alanlar aşağıda eşleştirilmiştir. Bu eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
Cevap C. Obruklar, kireçtaşı gibi kolay eriyen kayaçların bulunduğu ve yer altı suyunun aşırı çekildiği Konya Kapalı Havzası gibi İç Anadolu alanlarında görülür. Doğu Karadeniz kıyıları obruk oluşumuyla bilinmez; öteki eşleştirmeler doğrudur.
Kendini dene
Doğal afetlerin tamamen önlenmesi mümkündür.
Sıcaklık terselmesi en çok yaz aylarında rüzgârlı havalarda görülür.
Eğim, bol yağış ve killi zemin heyelan riskini artırır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Çevre ve Toplum soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Karadeniz'de heyelanın sık görülmesinin nedenleri nelerdir?
Eğimin fazla olması, bol yağış, killi zeminlerin yaygınlığı ve yamaçlarda yapılan yol ve yapılar heyelan riskini artırır.
Çevre ve Toplum konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.