Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

AYT Coğrafya · konu anlatımı

Doğal Sistemler (İleri Düzey)

İklim elemanları, rüzgârlar ve yağış türleri, iklim tipleri; iç ve dış kuvvetler, yer şekilleri, toprak, su ve bitki varlığı: AYT Coğrafya anlatımı.

Bir bakışta

  • Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser; fön alçalırken ısınan kuru rüzgârdır.
  • Yağış türleri: konveksiyonel (yerin ısınması), orografik (dağ yamacı), cephe (hava kütleleri).
  • İç kuvvetler: orojenez, epirojenez, volkanizma, deprem.
  • Dış kuvvetler: akarsu, rüzgâr, buzul, dalga-akıntı ve karstik süreçler.
  • Zonal toprakta iklim, intrazonalde ana kaya ya da su, azonalde taşınma belirleyicidir.

Konu nedir?

TYT'de "yükseldikçe sıcaklık azalır" demek yetiyordu; AYT bunun neden olduğunu ve sonuçlarını sorar. Bu başlık doğal sistemleri bir kat daha derin ele alır: iklimi oluşturan elemanlar ve dünyadaki iklim tipleri, yeryüzünü biçimlendiren iç ve dış kuvvetler, toprak, su ve bitki varlığı. Konu geniştir ama mantığı aynıdır: her yer şeklinin ve her iklim özelliğinin bir nedeni vardır.

Bilmen gerekenler

  • Sıcaklık: Enlem, yükselti, denize uzaklık, bakı ve okyanus akıntıları sıcaklığı etkiler. Yükseldikçe sıcaklık azalır; kara içlerinde sıcaklık farkı büyüktür.
  • Basınç ve rüzgârlar: Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser. Sürekli rüzgârlar (alizeler, batı rüzgârları, kutup rüzgârları), mevsimlik rüzgârlar (musonlar, meltemler) ve yerel rüzgârlar (poyraz, lodos, karayel, keşişleme, fön) vardır. Fön, dağ yamacından alçalırken ısınan kuru ve sıcak rüzgârdır.
  • Nem ve yağış: Yükselen hava soğur ve yoğunlaşır. Yağış türleri; ısınan havanın yükselmesiyle oluşan konveksiyonel, nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselmesiyle oluşan orografik (yamaç) ve sıcak ile soğuk hava kütlelerinin karşılaşmasıyla oluşan cephe (frontal) yağışlarıdır.
  • İklim tipleri: Ekvatoral, savan, muson, çöl, Akdeniz, ılıman okyanusal, karasal ve kutup iklimleri temel tiplerdir. Türkiye'de Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklim görülür.
  • İç kuvvetler: Enerjisini yerin içinden alır. Orojenez (kıvrılma ve kırılmayla dağ oluşumu), epirojenez (geniş alanların yükselip alçalması), volkanizma ve depremler iç kuvvetlerdir.
  • Dış kuvvetler: Akarsular (vadi, menderes, delta, birikinti konisi), rüzgârlar (mantar kaya, kumul), buzullar (sirk, buzul vadisi, moren), dalga ve akıntılar (falez, kıyı oku, lagün) ve karstik süreçler (dolin, uvala, polye, mağara, traverten) yeryüzünü aşındırıp biriktirerek şekillendirir.
  • Toprak: Ana kaya, iklim, canlılar, eğim ve zaman toprağın oluşumunu etkiler. İklimin etkisiyle oluşan zonal topraklara laterit, çernozyom ve podzol; ana kayanın ya da suyun etkisinin baskın olduğu intrazonal topraklara çorak topraklar; taşınarak biriken azonal topraklara alüvyal topraklar örnektir.
  • Su ve bitki varlığı: Akarsuların rejimi yağış ve kar erimesine bağlıdır. Göller oluşumlarına göre başlıca tektonik, volkanik, karstik ve set gölleri olarak ayrılır. Türkiye'de Karadeniz'de orman, Akdeniz kıyılarında maki, İç Anadolu'da bozkır, Doğu Anadolu'da yaz yağışlarıyla gelişen çayırlar yaygındır.

Sık yapılan hatalar

  • Orografik ve konveksiyonel yağışı karıştırmak. Metinde dağ ya da yamaç geçiyorsa orografik; yerin ısınıp havanın kendiliğinden yükselmesi anlatılıyorsa konveksiyoneldir. Öğleden sonra gelen yaz sağanağı tipik bir konveksiyonel yağıştır.
  • Volkanizmayı dış kuvvetlerin arasına koymak. Enerjisini yerin içinden aldığı için iç kuvvettir; depremler de öyle.
  • Toprakları sınıflandırırken taşınmayı atlamak. Alüvyal toprak akarsuyun getirip bıraktığı topraktır; bu yüzden iklimden bağımsız, azonaldır.

Nasıl çalışmalı?

Her yer şeklini iki soruyla sınıflandır: hangi kuvvet oluşturdu, aşındırma mı biriktirme mi? Aşağıdaki tablo bu iki sorunun cevaplarını bir arada verir; tabloyu kapatıp bir şekil adından (örneğin tombolo) başlayıp satırını ve sütununu bulmayı dene. İklim tiplerini ise sıcaklık ve yağış grafikleri üzerinden çalış: yazları kurak bir grafik Akdeniz'i, yıl boyu yağışlı ve sıcak bir grafik ekvatoral iklimi, yaz yağışlı ve kışı çok soğuk bir grafik karasal iklimin bir türünü gösterir. Grafiği görünce iklimi söyleyebiliyorsan bu kısım hazırdır.

Dış kuvvetler ve oluşturdukları şekiller

Dış kuvvetAşındırma şekilleriBiriktirme şekilleri
AkarsuVadi, dev kazanı, kanyonDelta, birikinti konisi, dağ eteği ovası
RüzgârMantar kaya, şahit tepeKumul, lös
BuzulSirk, buzul vadisi (U vadi)Moren
Dalga ve akıntıFalez, abrazyon platformuKıyı oku, tombolo, lagün
Karstik süreçlerLapya, dolin, uvala, polye, mağaraTraverten, sarkıt, dikit

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Okyanustan gelen nemli hava kütlesi, önüne çıkan yüksek bir dağ sırasının yamacı boyunca yükselmekte, yükseldikçe soğuyarak yoğunlaşmakta ve yamaçta yağış bırakmaktadır. Bu açıklamada sözü edilen yağış türü aşağıdakilerden hangisidir?

Kendini dene

Volkanizma bir dış kuvvettir.

Orografik yağış, nemli havanın dağ yamacı boyunca yükselmesiyle oluşur.

Alüvyal topraklar iklimin etkisiyle yerinde oluşan zonal topraklardır.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Doğal Sistemler (İleri Düzey) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Dağların rüzgâr almayan yamacı neden daha kurak olur?

Hava kütlesi nemini rüzgâr alan yamaçta bırakır. Dağı aşıp karşı yamaçtan alçalan hava ısınır ve kurur; bu yüzden rüzgâr almayan yamaçta yağış azdır.

Doğal Sistemler (İleri Düzey) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.