Bir bakışta
- Doğal nüfus artışı doğumlarla ölümler arasındaki farktır; göçler de nüfusu değiştirir.
- Türkiye: önce artış teşviki, 1965'ten sonra sınırlama, son dönemde yeniden destekleme.
- Nüfus kıyılarda, ovalarda, sanayi ve ticaret merkezlerinde yoğundur; en yoğun bölge Marmara.
- 15–64 yaş çalışma çağındaki nüfus, 0–14 ve 65 yaş üstü bağımlı nüfustur.
- Göç alan yerde konut ve altyapı sorunu; göç veren yerde yaşlanma ve boş kalan tarım alanları.
Konu nedir?
Bir ülke çocuk yardımını artırırken bir başkası aile planlaması kampanyası yürütebilir; ikisi de nüfus politikasıdır. Bu başlıkta ülkelerin nüfus artışını neden ve nasıl yönlendirdiğini, Türkiye'nin bu konuda hangi dönemlerden geçtiğini, nüfusun ülkede nasıl dağıldığını ve göçlerin sonuçlarını göreceksin. Sorular çoğunlukla bir grafik, bir piramit ya da kısa bir metin verip yorum ister.
Bilmen gerekenler
- Nüfus artışı: Doğumlarla ölümler arasındaki fark doğal nüfus artışıdır; göçler de nüfusu değiştirir. Ülkeler genellikle yüksek doğum ve ölüm oranlarından düşük doğum ve ölüm oranlarına doğru bir demografik dönüşüm geçirir.
- Nüfus politikaları: Doğurganlığı düşük ve yaşlı nüfusu artan ülkeler doğumu teşvik eden politikalar uygular (çocuk yardımı, ebeveyn izni). Hızlı nüfus artışı yaşayan ülkeler ise artışı sınırlayan politikalar izler; Çin'in uzun yıllar uyguladığı tek çocuk politikası buna örnektir. Bazı ülkeler de nitelikli nüfusu artırmaya yönelik eğitim ve sağlık politikaları uygular.
- Türkiye'de nüfus politikaları: Cumhuriyet'in ilk yıllarında savaş kayıpları nedeniyle nüfus artışı teşvik edildi. 1965'te çıkarılan Nüfus Planlaması Kanunu ile hızlı artışı sınırlayan politikaya geçildi. Doğurganlığın zamanla düşmesiyle günümüzde yeniden nüfusu destekleyici politikalara yönelindi.
- Nüfusun dağılışı: Nüfus kıyılarda, sanayi ve ticaret merkezlerinde, verimli ovalarda yoğundur; Marmara Bölgesi en yoğun bölgedir. Yükseltinin fazla olduğu, iklimin sert ve ulaşımın zor olduğu yerlerde nüfus seyrektir. İklim, yer şekilleri, su kaynakları, tarım, sanayi, ulaşım ve turizm dağılışı etkiler.
- Nüfusun yapısı: Nüfus piramitleri yaş ve cinsiyet yapısını gösterir. Türkiye'nin nüfusu genç olmakla birlikte doğurganlığın düşmesi ve ortalama yaşam süresinin uzamasıyla yaşlanma eğilimindedir. 15–64 yaş grubu çalışma çağındaki nüfus, 0–14 ve 65 yaş üstü ise bağımlı nüfus kabul edilir.
- Göçler: İç göçler çoğunlukla kırdan kente doğrudur; 1950'den sonra tarımda makineleşme ve sanayileşme bu göçü hızlandırdı. Dış göçlerde 1960'lardan itibaren Avrupa'ya işçi göçü öne çıkar. Mevsimlik tarım göçü, beyin göçü ve savaş ya da afet kaynaklı zorunlu göçler de vardır.
- Göçün sonuçları: Göç alan kentlerde konut, altyapı, ulaşım ve işsizlik sorunları, plansız yapılaşma görülür. Göç veren kırsal alanlarda genç nüfus azalır, yaşlı nüfusun oranı artar, tarım alanları boş kalabilir.
Sık yapılan hatalar
- Göçün sonuçlarını yanlış tarafa yazmak. Konut ve altyapı sıkıntısı göç alan şehrin, yaşlanan nüfus ve boş kalan tarlalar göç veren köyün sorunudur. Sınavda en çok puan kaybettiren karışıklık budur.
- Genç nüfusu her durumda sorun saymak. Doğru eğitim ve istihdamla genç nüfus güçlü bir iş gücü demektir.
- Nüfus yoğunluğunu yalnız iklimle açıklamak. Marmara'nın kalabalığını iklimden çok sanayi, ticaret ve ulaşım açıklar.
Nasıl çalışmalı?
Üç piramit şekli çiz: tabanı geniş üçgen, ortası şişkin arı kovanı ve tabanı daralmış piramit. Her birinin altına doğum oranı, yaşlı nüfus ve gelişmişlik düzeyi için birer kelime yaz. Bir piramit sorusunda önce tabana, sonra tepeye bakma alışkanlığı bu çizimle gelir. Göç için ise iki sütunlu bir sayfa aç: "göç alan yer" ve "göç veren yer". Her sütuna olumlu ve olumsuz sonuçları ayrı yaz. Aşağıdaki örnek soruda III. öncülü elemenin yolu, bu sayfada yanlış sütunda durduğunu görebilmektir.
Türkiye'de nüfus politikasının dönemleri
| Dönem | Politika | Gerekçe |
|---|---|---|
| Cumhuriyet'in ilk yılları | Nüfus artışını teşvik | Savaş kayıpları, iş gücü ve savunma ihtiyacı |
| 1965 Nüfus Planlaması Kanunu sonrası | Artışı sınırlama | Hızlı artışın kalkınmayı zorlaması |
| Son dönem | Nüfusu destekleme | Doğurganlığın düşmesi ve nüfusun yaşlanması |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Kırsal bir alandan uzun yıllar boyunca büyük şehirlere yoğun göç yaşanmıştır. Bu durumun göç veren kırsal alanda yol açtığı sonuçlarla ilgili; I. Yaşlı nüfusun oranı artmıştır. II. Tarım alanlarının bir bölümü işlenmez hâle gelmiştir. III. Konut ve altyapı yetersizliği ortaya çıkmıştır. yargılarından hangileri doğrudur?
Cevap B. Göç edenler çoğunlukla genç ve çalışabilir nüfus olduğundan kırsal alanda yaşlıların oranı artar, tarımdaki iş gücü azalır ve bazı tarlalar işlenmez. Konut ve altyapı yetersizliği ise göç alan şehirlerin sorunudur.
Kendini dene
Göç alan şehirlerde konut ve altyapı yetersizliği görülebilir.
Nüfus piramidinin tabanının daralması doğum oranının arttığını gösterir.
Türkiye'de 1965'te nüfus artışını sınırlayan politikaya geçilmiştir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Nüfus Politikaları ve Türkiye'de Nüfus soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Nüfus piramidinin tabanının dar olması neyi gösterir?
Doğum oranlarının düştüğünü gösterir. Tabanı dar, üst kısmı görece geniş piramitler genellikle yaşlanan nüfusa sahip gelişmiş ülkelerde görülür.
Nüfus Politikaları ve Türkiye'de Nüfus konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.