Bir bakışta
- Kalkınma projelerinin kapsadığı alanlar işlevsel bölge örnekleridir.
- GAP sulama ve enerjiyle başlayıp çok sektörlü bir kalkınma projesine dönüştü.
- DOKAP çay, fındık, yayla turizmi ve ulaşımı hedefler.
- ZBK kömür ve demir-çeliğe bağımlılığı azaltıp alternatif istihdam yaratmayı amaçlar.
- Organize sanayi bölgeleri, teşvikler ve kalkınma ajansları bölgesel farkları azaltma araçlarıdır.
Konu nedir?
Türkiye'de gelir, sanayi, eğitim ve altyapı bakımından bölgeler arasında belirgin farklar vardır. Bu farkları azaltmak için ortak sorunları ve olanakları olan illeri bir plan altında toplayan kalkınma projeleri hazırlandı. Bir proje alanı, belirli bir amaca hizmet eden ve bir merkezden yönetilen bir bütün olduğu için işlevsel bölgenin iyi bir örneğidir. Bu başlıkta başlıca projeleri ve bölgesel kalkınmanın araçlarını göreceksin.
Bilmen gerekenler
- İşlevsel bölge olarak proje alanları: Kalkınma projeleri, ortak sorunları ve potansiyelleri olan illeri bir plan çerçevesinde birleştirir. Böylece proje alanı belirli bir amaca hizmet eden işlevsel bir bölge hâline gelir.
- GAP (Güneydoğu Anadolu Projesi): Fırat ve Dicle havzalarında Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak'ı kapsar. Başlangıçta sulama ve enerji amaçlıydı; daha sonra tarım, sanayi, eğitim, sağlık ve altyapıyı içeren çok sektörlü bir bölgesel kalkınma projesine dönüştü. Atatürk Barajı ve Harran Ovası'nın sulanması projenin simgesidir; sulamayla pamuk gibi ürünlerin üretimi arttı.
- DAP (Doğu Anadolu Projesi): Doğu Anadolu'da hayvancılığın geliştirilmesi, tarımda verimlilik, turizm ve insan kaynaklarının geliştirilmesi gibi hedefleri kapsar.
- DOKAP (Doğu Karadeniz Projesi): Doğu Karadeniz'de çay ve fındık gibi tarım ürünlerinin değerlendirilmesi, yayla ve doğa turizmi, ulaşım ve sanayinin geliştirilmesi hedeflenir. Engebeli arazi ve dağınık yerleşme bölgenin başlıca sorunlarındandır.
- ZBK (Zonguldak-Bartın-Karabük Bölgesel Gelişme Projesi): Ekonomisi büyük ölçüde taş kömürü ve demir-çeliğe dayanan bölgede bu sektörlere bağımlılığı azaltmak, alternatif istihdam alanları oluşturmak ve Safranbolu, Amasra gibi yerlerde turizmi geliştirmek amaçlanmıştır.
- Diğer projeler: Konya Ovası Projesi (KOP) ile Konya Ovası'nın sulanması, Yeşilırmak Havzası Gelişim Projesi ile havzadaki kalkınma hedeflenmiştir.
- Bölgesel kalkınma ve planlı bölgeler: Kalkınma planları, bölgesel teşvikler, organize sanayi bölgeleri, serbest bölgeler ve kalkınma ajansları bölgesel farkları azaltmaya yönelik araçlardır. Planlama için iller istatistiki bölge birimlerine göre gruplandırılır.
Sık yapılan hatalar
- GAP'ı bir baraj projesi olarak hatırlamak. Baraj ve sulama projenin başlangıcıdır; bugünkü kapsamı tarımdan eğitime, sağlıktan sanayiye uzanır.
- ZBK'yı kömür üretimini artırma projesi sanmak. Amaç tam tersine bölgenin kömür ve demir-çeliğe olan bağımlılığını azaltıp ekonomiyi çeşitlendirmektir.
- Projeyi bölgeyle eşleştirirken bölgenin kendi sorununu atlamak. DOKAP'ta engebeli arazi ve dağınık yerleşme, DAP'ta hayvancılık, ZBK'da tek sektöre bağımlılık soruların çıkış noktasıdır.
Nasıl çalışmalı?
Her proje için üç satırlık bir kart yaz: bölgenin sorunu, projenin hedefi, öne çıkan uygulama. Sonra kartları karıştır ve yalnız "sorun" satırına bakarak projeyi tahmin et. Soru metinleri genellikle bir ipucu kelimeyle gelir: kömür ve demir-çelik ZBK'yı, çay ve yayla DOKAP'ı, sulama ve Harran GAP'ı, mera ve hayvancılık DAP'ı, Konya Ovası'nın susuzluğu KOP'u işaret eder. Aşağıdaki tablo bu eşleştirmeyi tek bakışta gösterir.
Bölgesel kalkınma projeleri
| Proje | Bölge | Öne çıkan hedef |
|---|---|---|
| GAP | Güneydoğu Anadolu (Fırat–Dicle havzası) | Sulama, enerji ve çok sektörlü kalkınma |
| DAP | Doğu Anadolu | Hayvancılık, tarımda verimlilik, turizm, insan kaynakları |
| DOKAP | Doğu Karadeniz | Çay ve fındığın değerlendirilmesi, yayla turizmi, ulaşım |
| ZBK | Zonguldak, Bartın, Karabük | Kömür ve demir-çeliğe bağımlılığı azaltmak, alternatif istihdam, turizm |
| KOP | Konya Ovası | Ovanın sulanması ve kalkınması |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir bölgesel kalkınma projesinin hedefleri şunlardır: - Taş kömürü ve demir-çelik sektörüne bağımlılığı azaltmak - Bölgede alternatif istihdam alanları oluşturmak - Safranbolu ve Amasra çevresinde turizmi geliştirmek Bu hedefler aşağıdaki projelerden hangisine aittir?
Cevap D. Taş kömürü ve demir-çelik Zonguldak ve Karabük ekonomisinin temelidir; Safranbolu Karabük'te, Amasra Bartın'dadır. Bu hedefler Zonguldak-Bartın-Karabük Bölgesel Gelişme Projesi'ne (ZBK) aittir.
Kendini dene
GAP yalnız elektrik üretimine yönelik bir projedir.
ZBK'nın temel amacı bölgede yeni kömür ocakları açmaktır.
Bir kalkınma projesinin kapsadığı alan işlevsel bölgeye örnektir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye'nin İşlevsel Bölgeleri ve Kalkınma Projeleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
GAP'ın bölge ekonomisine en önemli etkisi nedir?
Sulama olanakları arttıkça tarımsal üretim ve ürün çeşitliliği arttı, barajlarla elektrik üretildi. Tarıma dayalı sanayi ve hizmet sektörleri de gelişme fırsatı buldu.
Türkiye'nin İşlevsel Bölgeleri ve Kalkınma Projeleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.