Bir bakışta
- Doğal sera etkisi yaşam için gereklidir; sorun insan etkisiyle güçlenmesidir.
- Montreal Protokolü (1987) ozona zarar veren maddeleri sınırladı.
- Kyoto (1997) emisyon azaltma yükümlülüğü getirdi; Paris (2015) sıcaklık artışını sınırlamayı hedefler.
- Sürdürülebilirlik: kaynakları yenilenme hızından fazla tüketmemek.
- Ramsar sulak alanları, Barselona Akdeniz'i, Basel tehlikeli atık taşımacılığını düzenler.
Konu nedir?
Bir fabrikanın bacasından çıkan gaz yalnız o şehrin havasını değil, binlerce kilometre ötedeki bir buzulun erime hızını da etkiler. Bu başlık yerel çevre sorunlarından küresel ölçeğe geçer: sera etkisi ve iklim değişikliği, ozon tabakasının incelmesi, sürdürülebilirlik anlayışı ve ülkelerin bu sorunlara karşı imzaladığı anlaşmalar. Sorular çoğunlukla kavramları ayırt etmeni ve bir davranışın sürdürülebilir olup olmadığını yorumlamanı ister.
Bilmen gerekenler
- Sera etkisi: Atmosferdeki karbondioksit, metan ve su buharı gibi gazlar yeryüzünden yayılan ısının bir bölümünü tutar. Bu doğal süreç yaşam için gereklidir; ancak fosil yakıt kullanımı, ormansızlaşma ve bazı tarım faaliyetleri sera gazlarını artırarak etkiyi güçlendirmiştir.
- Küresel iklim değişikliği: Sera gazlarının artmasıyla ortalama sıcaklıklar yükselmektedir. Sonuçları arasında buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, kuraklık ve aşırı hava olaylarının sıklaşması, tarım kuşaklarının kayması ve tür kayıpları sayılabilir.
- Ozon tabakasının incelmesi: Kloroflorokarbon gibi gazlar ozon tabakasına zarar verir. Montreal Protokolü (1987) bu maddelerin kullanımını sınırlandırmıştır.
- Uluslararası iklim çabaları: 1992 Rio Konferansı'nda Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kabul edildi. Kyoto Protokolü (1997) sanayileşmiş ülkelere emisyon azaltma yükümlülüğü getirdi. Paris Anlaşması (2015) küresel sıcaklık artışını sınırlamayı hedefler; Türkiye anlaşmayı 2021'de onayladı.
- Sürdürülebilirlik: Bugünün ihtiyaçlarını, gelecek kuşakların kendi ihtiyaçlarını karşılama olanağını ellerinden almadan karşılamaktır. Kaynakları yenilenme hızından fazla kullanmamak, yenilenebilir enerjiye yönelmek, geri dönüşüm ve atıkların azaltılması bu anlayışın parçalarıdır. Ekolojik ayak izi ve karbon ayak izi insanların çevre üzerindeki yükünü ölçmeye yarayan kavramlardır.
- Çevre politikaları: Birleşmiş Milletler'in Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları, sulak alanları koruyan Ramsar Sözleşmesi, Akdeniz'in kirlenmeye karşı korunmasına yönelik Barselona Sözleşmesi ve tehlikeli atıkların sınır ötesi taşınmasını düzenleyen Basel Sözleşmesi önemli düzenlemelerdir. Ülkeler içinde ise Çevresel Etki Değerlendirmesi, millî parklar, koruma alanları ve sıfır atık uygulamaları kullanılır.
Sık yapılan hatalar
- Sera etkisini baştan kötü bir şey saymak. Doğal sera etkisi olmasaydı yeryüzü yaşanamayacak kadar soğuk olurdu; sorun, insan etkisiyle bu etkinin güçlenmesidir.
- Ozon incelmesi ile küresel ısınmayı aynı sorun gibi anlatmak. Birinde zararlı ışınları süzen ozon azalır, ötekinde sera gazları ısıyı fazla tutar; nedenleri, sonuçları ve anlaşmaları ayrıdır.
- Kyoto, Paris ve Montreal'i birbirine karıştırmak. Montreal ozonla, Kyoto ve Paris sera gazları ve iklimle ilgilidir. Sınıfta en sık yapılan yanlış, Montreal'i iklim anlaşması sanmaktır.
Nasıl çalışmalı?
Uluslararası belgeleri küçük kartlara yaz: ön yüzde belgenin adı, arka yüzde konusu ve getirdiği yenilik. Montreal–ozon, Kyoto–emisyon azaltma yükümlülüğü, Paris–sıcaklık artışını sınırlama, Ramsar–sulak alanlar, Barselona–Akdeniz, Basel–tehlikeli atık. Kartları karıştırıp adından konusuna, konusundan adına gidebiliyorsan bu kısım tamamdır. Sürdürülebilirlik sorularında tek bir ölçü kullan: bu davranış kaynağı yenilenme hızından fazla mı tüketiyor? Cevap evetse seçenek sürdürülebilirliğe aykırıdır; aşağıdaki örnek soru tam olarak bu ölçüyle çözülür.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki uygulamalardan hangisi sürdürülebilirlik ilkesine aykırıdır?
Cevap E. Yer altı suyunun yenilenme hızından fazla çekilmesi kaynağın zamanla tükenmesine yol açar ve gelecek kuşakların bu kaynaktan yararlanmasını engeller. Öteki uygulamalar kaynakları koruyan, sürdürülebilirliği destekleyen davranışlardır.
Kendini dene
Doğal sera etkisi olmasaydı yeryüzü bugünkünden çok daha soğuk olurdu.
Montreal Protokolü sera gazı emisyonlarını azaltmak için imzalanmıştır.
Ozon tabakasının incelmesi ile küresel ısınma aynı sorunun iki adıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Çevre ve Toplum (İleri Düzey) soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi arasındaki fark nedir?
Küresel ısınma, sera gazlarının artmasıyla ortalama sıcaklığın yükselmesidir. Ozon tabakasının incelmesi ise bazı gazların Güneş'ten gelen zararlı ışınları süzen ozonu azaltmasıdır. Nedenleri, sonuçları ve önlemleri farklıdır.
Çevre ve Toplum (İleri Düzey) konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.