Bir bakışta
- Türkiye yaklaşık 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasındadır.
- 19 boylam × 4 dakika = 76 dakikalık yerel saat farkı; ortak saat ülke genelinde aynıdır.
- Güneş ışınları hiçbir yerde dik gelmez; öğle gölgesi her zaman kuzeye düşer.
- Uç noktalar: kuzey Sinop, güney Hatay, doğu Iğdır, batı Çanakkale (Gökçeada).
- Yükselti, dağların uzanışı ve denize uzaklıktan doğan farklar özel konumun sonucudur.
Konu nedir?
Bir yerin Dünya üzerindeki adresini iki şekilde verebilirsin: "yaklaşık 39° kuzey, 35° doğu" diyerek ya da "Asya ile Avrupa arasında, üç tarafı denizlerle çevrili" diyerek. İlki enlem ve boylamlarla belirlenen mutlak (matematik) konum, ikincisi çevresindeki kara, deniz, ülke ve yollara göre belirlenen göreceli (özel) konumdur. KPSS'de genelde şöyle sorulur: beş özellik verilir ve hangisinin matematik konumun sonucu olmadığı istenir. Yükseltiden kaynaklanan özellikler bu sorularda sık kullanılan çeldiricilerdir.
Bilmen gerekenler
Mutlak konum
- Türkiye yaklaşık 36°–42° kuzey enlemleri ile 26°–45° doğu boylamları arasında yer alır.
- Kuzey yarım kürede ve orta kuşakta bulunduğu için dört mevsim belirgin yaşanır.
- Dönenceler dışında kaldığı için Güneş ışınları hiçbir zaman dik gelmez; öğle vakti cisimlerin gölgesi her zaman kuzeye düşer.
- Güneyden kuzeye gidildikçe Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür; ortalama sıcaklık genel olarak azalır.
- Doğu ve batı uçları arasındaki 19 boylam farkı, 76 dakikalık yerel saat farkı oluşturur. Güneş doğuda batıdan daha önce doğar. Günlük hayatta ise ülke genelinde tek bir ortak saat kullanılır.
- Uç noktalar: kuzeyde Sinop (İnceburun), güneyde Hatay, doğuda Iğdır, batıda Çanakkale (Gökçeada).
Göreceli konum
- Türkiye Asya ile Avrupa arasında köprü konumundadır. İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz'i Akdeniz'e bağlar.
- Üç tarafı denizlerle çevrilidir; bu durum deniz ticareti, balıkçılık ve turizm açısından avantaj sağlar.
- Orta Doğu ve Hazar çevresindeki enerji kaynaklarının Avrupa'ya taşınmasında enerji koridoru işlevi görür.
- Yükseltinin batıdan doğuya genel olarak artması, dağların kıyıya uzanış biçimi ve denize uzaklık, aynı enlemdeki yerler arasında bile iklim farkları oluşturur. Bu farklar özel konumun sonucudur.
Sık yapılan hatalar
- Doğu Anadolu'nun aynı enlemlerdeki Ege kıyılarından daha soğuk olmasını matematik konuma bağlamak. Bu fark yükseltiden kaynaklanır.
- Yerel saat ile ortak saati karıştırmak: yerel saat boylama göre değişir, ortak saat ülke genelinde aynıdır.
- "Gölge her zaman kuzeye düşer" bilgisini "öğle vakti" kaydını unutarak genellemek.
Nasıl çalışmalı?
Bir kâğıdı ikiye böl. Sol tarafa enlemin sonuçlarını (sıcaklık, mevsimler, gölge, Güneş ışınlarının açısı), sağ tarafa boylamın sonucunu (yerel saat farkı) yaz. Bu iki listeye girmeyen her özellik özel konumdur. Saat sorularında tek bir hesap yeter: her boylam 4 dakika. İki şehir arasında 10 boylam varsa yerel saat farkı 40 dakikadır ve doğudaki şehirde saat ileridir. Aşağıdaki tablo, sık sorulan beş özelliği hangi konuma bağlayacağını gösteriyor.
Hangi özellik hangi konumun sonucu?
| Özellik | Konum türü | Nedeni |
|---|---|---|
| Dört mevsimin belirgin yaşanması | Matematik | Orta kuşakta bulunma |
| Öğle vakti gölgenin hep kuzeye düşmesi | Matematik | Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde olma |
| Doğu ile batı arasında 76 dakika yerel saat farkı | Matematik | 19 boylamlık genişlik |
| Doğu Anadolu'nun Ege kıyılarından soğuk olması | Özel | Yükselti |
| Enerji koridoru olması | Özel | Enerji kaynakları ile Avrupa arasındaki yer |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin matematik konumunun bir sonucu değildir?
Cevap E. İlk dört seçenek enlem ve boylamın doğrudan sonucudur. Doğu Anadolu'nun aynı enlemdeki Ege kıyılarından soğuk olması ise yükseltinin fazlalığından kaynaklanır; yükselti özel konuma ait bir etmendir.
Kendini dene
Doğu Anadolu'nun aynı enlemdeki Ege kıyılarından soğuk olması matematik konumun sonucudur.
Türkiye'de Güneş doğuda batıdan daha önce doğar.
Ülkede tek saat kullanıldığı için doğu ve batı uçları arasında yerel saat farkı yoktur.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye'nin Coğrafi Konumu soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Matematik ve özel konumu ayırmanın pratik bir yolu var mı?
Kendine şunu sor: Bu özellik yalnızca enlem ve boylam bilinerek açıklanabilir mi? Açıklanabiliyorsa matematik konumdur. Yükselti, denize yakınlık, dağların uzanışı ya da komşu ülkeler işin içine giriyorsa özel konumdur.
Türkiye'nin Coğrafi Konumu konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.