Bir bakışta
- Akdeniz iklimi: yaz sıcak ve kurak, kış ılık ve yağışlı; bitki örtüsü maki.
- Karadeniz her mevsim yağış alır, en çok sonbaharda; en yağışlı yer Doğu Karadeniz kıyılarıdır.
- İç Anadolu'da yağış en çok ilkbaharda düşer; bozkırın nedeni yağış azlığı ve yaz kuraklığıdır.
- Poyraz kuzeydoğudan eser ve serinletir; lodos güneybatıdan eser ve ısıtır.
- Tahrip edilen makinin yerini garig alır.
Konu nedir?
Aynı ocak gününde Antalya'da ılık bir yağmur yağarken Erzurum'da kar olabilir; Rize ise yılın hemen her ayı yağış alır. Türkiye'de birkaç yüz kilometre içinde bambaşka iklimler görülür. Ünite iklim tiplerini, onları oluşturan etmenleri (enlem, yükselti, dağların uzanışı, denize uzaklık) ve iklime bağlı doğal bitki örtüsünü anlatır. Sık karşılaşılan soru biçimi, özellikleri verilen iklimin adını bulmak ya da bir sıcaklık-yağış grafiğini yorumlamaktır.
Bilmen gerekenler
İklim tipleri
- Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır. Akdeniz ve Ege kıyıları ile Marmara'nın güney kıyılarında görülür; doğal bitki örtüsü makidir.
- Karadeniz iklimi: Her mevsim yağışlıdır; yağışlar en çok sonbaharda düşer ve yıllık sıcaklık farkı azdır. Doğal bitki örtüsü ormandır. Türkiye'de en fazla yağış Doğu Karadeniz kıyılarına düşer.
- Karasal iklim: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlıdır; yıllık sıcaklık farkı büyüktür. İç Anadolu'da yağışlar en çok ilkbaharda düşer ve doğal bitki örtüsü bozkırdır (step). Doğu Anadolu'da kışlar çok sert geçer, yüksek kesimlerde dağ çayırları görülür.
- Marmara (geçiş) iklimi: Akdeniz, Karadeniz ve karasal iklimler arasında geçiş özelliği taşır; bitki örtüsünde maki, orman ve yer yer bozkır bir arada görülebilir.
İklim etmenleri
- Yağış türleri: Kıyı dağlarının denize bakan yamaçlarında orografik, kış aylarında cephe sistemleriyle cephesel, İç Anadolu'da ilkbaharda konveksiyonel (kırkikindi) yağışlar görülür.
- Rüzgârlar: Kuzeydoğudan esen poyraz sıcaklığı düşürür, güneybatıdan esen lodos sıcaklığı artırır.
- Yükselti: Yükselti arttıkça sıcaklık azalır; Doğu Anadolu'nun en soğuk bölge olmasının temel nedeni budur.
- En az yağış: Çevresi dağlarla çevrili, nemli hava kütlelerinin ulaşamadığı Tuz Gölü çevresi Türkiye'nin en az yağış alan yerleri arasındadır.
Bitki örtüsü
- Maki: Akdeniz kıyılarının alçak kesimlerinde görülen, kuraklığa dayanıklı ve her mevsim yeşil kalan çalılıklardır. Tahrip edilen makinin yerini garig alır.
- Ormanlar: Karadeniz'de geniş ve iğne yapraklı gür ormanlar; Akdeniz'de makinin üst kesimlerinde kızılçam ve sedir ormanları.
- Bozkır: İlkbahar yağışlarıyla yeşeren, yaz kuraklığında kuruyan otlardır.
- Psödomaki: Karadeniz ve Marmara kıyılarında maki ile orman arasında geçiş özelliği gösteren bitki topluluğudur.
Sık yapılan hatalar
- Karadeniz kıyılarının en çok yağışı kışın aldığını sanmak; en yağışlı mevsim sonbahardır.
- Makiyi orman sanmak. Maki bir çalılık formasyonudur.
- Bozkırın temel nedenini soğuk sanmak; asıl neden yağışın azlığı ve yaz kuraklığıdır.
Nasıl çalışmalı?
Aşağıdaki tabloyu bir kez kendi elinle, bakmadan yeniden yazmayı dene; boş kalan hücreler zayıf noktalarını gösterir. Ardından birkaç sıcaklık-yağış grafiği bul ve her birine iki soru sor: yaz kurak mı, kış sıfırın altında mı? Bu iki cevap çoğu grafikte iklimi ele verir. Bitki örtüsünü iklimle birlikte düşün: maki gördüğün yerde Akdeniz iklimini, bozkır gördüğün yerde yağış azlığını hatırla.
Türkiye'de iklim tipleri
| İklim | Yaz | Kış | En çok yağış | Bitki örtüsü |
|---|---|---|---|---|
| Akdeniz | Sıcak ve kurak | Ilık ve yağışlı | Kış | Maki |
| Karadeniz | Serin ve yağışlı | Ilık ve yağışlı | Sonbahar | Orman |
| Karasal (İç Anadolu) | Sıcak ve kurak | Soğuk ve karlı | İlkbahar | Bozkır |
| Marmara (geçiş) | Sıcak, kısmen kurak | Akdeniz'den soğuk, karasaldan ılık | Kış | Maki, orman, yer yer bozkır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Yıl boyunca yağışlı olan, yağışın en fazla sonbaharda düştüğü, yıllık sıcaklık farkının az olduğu ve doğal bitki örtüsü orman olan iklim tipi aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap D. Her mevsim yağış alması, en çok yağışın sonbaharda düşmesi, sıcaklık farkının az olması ve doğal bitki örtüsünün orman olması Karadeniz ikliminin özellikleridir. Akdeniz ve karasal iklimlerde yazlar kurak geçtiği için bu tarife uymazlar.
Kendini dene
Karadeniz kıyıları en çok yağışı kış mevsiminde alır.
Maki bir orman formasyonudur.
İç Anadolu'da ilkbaharda görülen kırkikindi yağışları konveksiyonel yağışlardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
İklim grafiklerini nasıl yorumlamalıyım?
Önce yaz aylarının yağışına bak: yaz kurak ise Akdeniz ya da karasal iklim, yaz yağışlı ise Karadeniz iklimi olasıdır. Sonra kış sıcaklığına bak: kış sıcaklığı sıfırın üzerindeyse Akdeniz, belirgin biçimde altındaysa karasal iklimdir.
Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.