Bir bakışta
- Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyıya paralel, Ege dağları kıyıya dik uzanır.
- Ege'de horst-graben yapısı vardır; Gediz ve Büyük Menderes vadileri grabendir.
- Akarsular düzensiz rejimli ve hızlıdır: ulaşıma elverişsiz, hidroelektriğe uygun.
- Tamamı Türkiye'de kalan en uzun akarsu Kızılırmak'tır.
- En verimli topraklar delta ve ovalardaki alüvyal (taşınmış) topraklardır.
Konu nedir?
Türkiye genç ve hareketli bir arazi üzerindedir: dağlar yüksek, akarsular hızlı, depremler sık. Ünite yer şekillerini, akarsu ve gölleri, çevredeki denizleri ve toprakları kapsar. KPSS çoğunlukla bir şeklin nasıl oluştuğunu sorar: "Peribacaları hangi süreçle oluştu?" ya da "Hangisi volkanik set gölüdür?" gibi. Bu yüzden ezberlediğin her örneğin yanına oluşum biçimini de yazman gerekir.
Bilmen gerekenler
Yer şekilleri
- İç kuvvetler: Dağ oluşumu (orojenez), kıta oluşumu (epirojenez), volkanizma ve depremler. Türkiye jeolojik olarak genç ve hareketli bir arazidedir; Kuzey Anadolu Fay Hattı en önemli fay hatlarındandır.
- Kıvrım dağları: Kuzey Anadolu Dağları ve Toroslar kıyıya paralel uzanır. Ege'de dağlar kıyıya dik uzanır ve horst-graben yapısı görülür; Gediz ve Büyük Menderes vadileri graben örnekleridir.
- Volkanik dağlar: Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı, Erciyes, Hasan, Nemrut, Süphan ve Tendürek.
- Dış kuvvetler: Akarsu, rüzgâr, buzul, dalga ve karstik aşınma. Peribacaları volkanik tüflerin aşınmasıyla, Pamukkale travertenleri kireçli suların çökeltmesiyle oluşmuştur.
Akarsular, göller, denizler
- Akarsular genellikle düzensiz rejimli ve hızlı akışlıdır, bu nedenle ulaşıma elverişsizdir; buna karşılık hidroelektrik potansiyelleri yüksektir.
- Kızılırmak, tamamı Türkiye sınırları içinde kalan en uzun akarsudur. Fırat ve Dicle sınırlarımızın dışına çıkarak Basra Körfezi'ne ulaşır.
- Göller oluşumlarına göre gruplanır; türler ve örnekler aşağıdaki tabloda.
- Denizler: Karadeniz'in tuzluluğu düşük, Akdeniz'inki yüksektir; Marmara iki deniz arasında geçiş özelliği taşır.
Toprak
- Yerinde oluşan (zonal) topraklar: Karadeniz'de kahverengi orman toprakları, Akdeniz'de kırmızı Akdeniz toprakları (terra rossa), İç Anadolu'da kestane renkli bozkır toprakları, Kuzeydoğu Anadolu'da çernozyom.
- Taşınmış (azonal) topraklar: Delta ve ovalardaki alüvyal topraklar en verimli topraklardır.
- İntrazonal topraklar: Tuz Gölü çevresindeki tuzlu ve çorak topraklar gibi.
- Erozyon: Eğim, bitki örtüsünün tahrip edilmesi ve sağanak yağışlarla artar.
Sık yapılan hatalar
- Tamamı sınırlarımız içindeki en uzun akarsuyu Fırat sanmak. Soruda "tamamı Türkiye'de" kaydı varsa cevap Kızılırmak'tır.
- Peribacalarını volkanik patlamanın doğrudan ürünü sanmak; volkanik malzemenin dış kuvvetlerle aşınmasıyla oluşurlar.
- Akarsuların ulaşıma uygun olduğunu düşünmek.
Nasıl çalışmalı?
Dilsiz bir Türkiye haritası çıkar ve üç renkle çalış: dağlar, akarsular, göller. Her gölün yanına türünü yaz. Bir hafta sonra aynı haritayı boş hâliyle yeniden doldur; hatırlayamadıkların tekrar listen olur. Göller için tablodaki mantığı kullan ve her gölde iki şeyi sor: çanak nasıl oluştu, önü neyle kapandı? Toprakları da "yerinde mi oluştu, taşındı mı?" sorusuyla ayır.
Göller oluşumlarına göre
| Tür | Nasıl oluşur | Örnek |
|---|---|---|
| Tektonik | Yer kabuğu hareketleriyle oluşan çukurda su toplanır | Tuz Gölü |
| Volkanik set | Bir çanağın önü lavlarla kapanır | Van Gölü |
| Krater | Volkan ağzında su toplanır | Nemrut Krater Gölü |
| Heyelan set | Vadinin önü heyelanla kapanır | Tortum Gölü |
| Alüvyal set | Akarsuyun taşıdığı alüvyonlar bir koyun ya da çanağın önünü kapatır | Bafa Gölü |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Aşağıdaki göllerden hangisi oluşum bakımından volkanik set gölüdür?
Cevap B. Van Gölü, tektonik bir çanağın önünün volkanik lavlarla kapanmasıyla oluşmuş bir volkanik set gölüdür. Tuz Gölü tektonik, Tortum heyelan set, Bafa alüvyal set gölüdür. Nemrut da volkanizmayla ilgilidir, ama bir volkan ağzında oluştuğu için krater gölü sayılır.
Kendini dene
Peribacaları volkanik patlamayla doğrudan oluşmuştur.
Pamukkale travertenleri kireçli suların çökeltmesiyle oluşmuştur.
Türkiye akarsuları düzenli rejimleri sayesinde ulaşıma elverişlidir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Türkiye'nin Fiziki Özellikleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Göl türlerini nasıl akılda tutabilirim?
Her türden bir örnek ezberle ve oluşumunu tek cümleyle açıkla: çanak nasıl oluştu (tektonik, krater, karstik) ya da önü neyle kapandı (lav, heyelan, alüvyon). Sorular genellikle bu iki noktayı yoklar.
Türkiye'nin Fiziki Özellikleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.