Bir bakışta
- TBMM 600 milletvekilinden oluşur; 18 yaşını dolduran Türk vatandaşı seçilebilir.
- TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır.
- Denetim yolları: Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması, yazılı soru.
- Kanun ile Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çelişirse kanun uygulanır.
- Anayasa Mahkemesi 15, HSK 13 üyelidir; HSK'nın başkanı Adalet Bakanıdır.
Konu nedir?
2017 Anayasa değişikliği bu ünitenin haritasını yeniden çizdi: Bakanlar Kurulu, başbakanlık ve gensoru kalktı, yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına geçti. Bu yüzden ünitenin ilk kuralı güncel metinle çalışmaktır. Konu, devletin üç temel erkinin kime ait olduğunu, nasıl oluştuğunu ve birbirini nasıl denetlediğini kapsar. Sorular çoğunlukla sayılar, yetkiler ve kaldırılan kurumlar üzerinden gelir.
Bilmen gerekenler
Yasama
- Yasama yetkisi Türk Milleti adına TBMM'nindir ve devredilemez. TBMM 600 milletvekilinden oluşur; 18 yaşını dolduran her Türk, diğer şartları taşıyorsa milletvekili seçilebilir.
- TBMM ve Cumhurbaşkanlığı seçimleri beş yılda bir aynı gün yapılır. Seçimlerin yenilenmesine TBMM üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla karar verebilir; Cumhurbaşkanı da seçimlerin yenilenmesine karar verebilir. Her iki durumda da iki seçim birlikte yapılır.
- Görevleri: Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; bütçe kanununu kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek; uluslararası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak; genel ve özel af ilanına karar vermek.
- Bilgi edinme ve denetim yolları: Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı soru.
- Yeter sayılar: TBMM üye tamsayısının en az üçte biriyle toplanır. Anayasa'da başka bir hüküm yoksa katılanların salt çoğunluğuyla karar verir; ancak karar yeter sayısı üye tamsayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.
Yürütme
- Yürütme yetkisi ve görevi Cumhurbaşkanına aittir; Cumhurbaşkanı devletin başıdır.
- Cumhurbaşkanı 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış ve milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları arasından halk tarafından seçilir. Görev süresi beş yıldır; bir kişi kural olarak en fazla iki defa seçilebilir.
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar Cumhurbaşkanınca atanır ve görevden alınır. Milletvekilleri arasından atanırlarsa milletvekillikleri sona erer.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesi: Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılır. Temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez. Kanunda açıkça düzenlenen konularda kararname çıkarılamaz; kararname ile kanun arasında farklı hükümler bulunursa kanun uygulanır.
- Olağanüstü hâl: Cumhurbaşkanınca ilan edilir, süresi altı ayı geçemez ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulur.
Yargı
- Yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır.
- Yüksek mahkemeler: Anayasa Mahkemesi (15 üye), Yargıtay (adli yargı), Danıştay (idari yargı ve danışma) ve Uyuşmazlık Mahkemesi. 2017 değişikliğiyle askerî yüksek mahkemeler kaldırıldı.
- Hâkimler ve Savcılar Kurulu (HSK): 13 üyeden oluşur; başkanı Adalet Bakanıdır.
- Sayıştay, kamu idarelerinin gelir ve giderlerini TBMM adına denetler. Yüksek Seçim Kurulu seçimlerin genel yönetimini ve denetimini yapar.
Sık yapılan hatalar
- 2017 öncesindeki Bakanlar Kurulu ve başbakanlık gibi kurumların hâlâ var olduğunu sanmak.
- Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin kanundan üstün olduğunu düşünmek.
- Anayasa Mahkemesi üye sayısını eski düzenlemeyle karıştırmak.
- Milletvekilliğinden atanan bir bakanın milletvekilliğini sürdürebileceğini sanmak.
Nasıl çalışmalı?
Sayıları tek bir karta topla: 600 milletvekili, 18 yaş, Cumhurbaşkanı için 40 yaş, 5 yıllık dönem, Anayasa Mahkemesi 15 üye, HSK 13 üye, karar yeter sayısı en az 151. Bu kartı haftada birkaç kez, birer dakika gözden geçirmek sayı sorularının çoğunu karşılar. Eski baskı bir kitap kullanıyorsan 2017 öncesi bilgilerin üstünü çiz; Bakanlar Kurulu, gensoru, kanun hükmünde kararname ve 550 milletvekili gördüğün her yer güncellenmeli.
Üç erk bir bakışta
| Erk | Kimde | Öne çıkan bilgi |
|---|---|---|
| Yasama | TBMM (600 milletvekili) | Seçimler beş yılda bir, Cumhurbaşkanlığı seçimiyle aynı gün |
| Yürütme | Cumhurbaşkanı | Halk tarafından beş yıllığına seçilir; yardımcıları ve bakanları atar |
| Yargı | Bağımsız ve tarafsız mahkemeler | Yüksek mahkemeler: Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Uyuşmazlık Mahkemesi |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
2017 Anayasa değişikliğinden sonra aşağıdakilerden hangisi TBMM'nin bilgi edinme ve denetim yollarından biri değildir?
Cevap E. Gensoru, hükûmetin siyasi sorumluluğuna dayanan bir denetim yoluydu ve Cumhurbaşkanlığı Hükûmet Sistemi'ne geçilmesiyle kaldırıldı. Bugün TBMM'nin denetim yolları Meclis araştırması, genel görüşme, Meclis soruşturması ve yazılı sorudur.
Kendini dene
Gensoru, TBMM'nin güncel denetim yollarından biridir.
Olağanüstü hâlin süresi altı ayı geçemez.
Siyasi haklar Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenebilir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Yasama, Yürütme, Yargı soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Eski kaynaklardan çalışırsam ne olur?
2017 öncesi kaynaklarda Bakanlar Kurulu, gensoru, kanun hükmünde kararname ve 550 milletvekili gibi artık geçerli olmayan bilgiler bulunur. Bu konuda 2017 değişikliğini içeren güncel bir kaynak kullan ya da Anayasa'nın güncel metnini esas al.
Yasama, Yürütme, Yargı konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.