Bir bakışta
- Asli kaynaklar: yazılı hukuk ve örf-âdet. Yardımcı kaynaklar: yargı kararları ve doktrin.
- Anayasa en üsttedir; alt norm üst norma aykırı olamaz.
- Hak ehliyeti her insanda vardır; sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düşmekle başlar.
- Fiil ehliyetinin şartları: ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlı olmamak.
- Erginlik 18 yaşla ya da evlenmeyle; 15 yaşını dolduran küçük mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.
Konu nedir?
Yeni doğmuş bir bebek miras alabilir mi? Alabilir; ama kendi başına bir sözleşme imzalayamaz. Bu iki cevabın arkasında hukukun en temel iki kavramı var: hak ehliyeti ve fiil ehliyeti. Hukuk, toplum düzenini sağlayan ve devlet gücüyle desteklenen kurallar bütünüdür. Ünite hukukun kaynaklarını, kişi ve ehliyet kavramlarını, hak türlerini ve yaptırımları kapsar; Vatandaşlık dersinin geri kalanı bu kavramların üzerine kurulur.
Bilmen gerekenler
Hukukun kaynakları
- Asli kaynaklar: Yazılı kaynaklar (Anayasa, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler) ve yazısız kaynak olan örf ve âdet hukuku.
- Yardımcı kaynaklar: Yargı kararları (içtihat) ve bilimsel görüşler (doktrin); hâkime yol gösterir.
- Normlar hiyerarşisi: Anayasa en üsttedir; alt düzenleme üst düzenlemeye aykırı olamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir.
- Hukuk dalları: Kamu hukuku (anayasa, idare, ceza ve vergi hukuku) ve özel hukuk (medeni hukuk, borçlar ve ticaret hukuku).
Kişi, hak ve ehliyet
- Kişi: Gerçek kişiler (insanlar) ve tüzel kişiler (dernek, vakıf, şirket gibi kişi ya da mal toplulukları).
- Hak ehliyeti: Haklara ve borçlara sahip olabilme yeteneğidir; her insan hak ehliyetine sahiptir. Kişilik tam ve sağ doğumla başlar, ölümle sona erer. Çocuk, sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetine sahip olur.
- Fiil ehliyeti: Kendi işlemleriyle hak edinip borç altına girebilme yeteneğidir. Şartları: ayırt etme gücüne sahip olmak, ergin olmak ve kısıtlı olmamak.
- Erginlik: 18 yaşın doldurulmasıyla başlar; evlenme de kişiyi ergin kılar. 15 yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkeme kararıyla ergin kılınabilir.
- Hak türleri: Mutlak haklar herkese karşı (mülkiyet hakkı gibi), nispi haklar yalnızca belirli kişilere karşı (alacak hakkı gibi) ileri sürülebilir.
Yaptırımlar
- Ceza: Suç işleyene uygulanan hapis ya da adli para cezası.
- Cebri icra: Borcunu yerine getirmeyen kişiye karşı devlet gücüyle zorla yerine getirme.
- Tazminat: Hukuka aykırı davranışla verilen zararın giderilmesi.
- Hükümsüzlük: Kesin hükümsüzlük, iptal edilebilirlik ve yokluk. Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka ya da kamu düzenine aykırı işlemler kesin hükümsüzdür.
- Disiplin cezaları: Kamu görevlileri gibi belirli gruplara, kurallara uymadıklarında uygulanır.
Sık yapılan hatalar
- Hak ehliyeti ile fiil ehliyetini karıştırmak: yeni doğmuş bir bebek hak ehliyetine sahiptir ama fiil ehliyeti yoktur.
- Yargı kararlarını ve doktrini genel olarak asli kaynak saymak; bunlar yardımcı kaynaklardır.
- Kesin hükümsüzlük ile iptal edilebilirliği karıştırmak.
Nasıl çalışmalı?
Kavramları çiftler hâlinde öğren ve her çifte günlük hayattan bir sahne bağla: hak ehliyeti–fiil ehliyeti (mirasçı bebek), mutlak hak–nispi hak (evin sahibi ile alacaklı), ceza–tazminat (kaza yapan sürücünün hem yargılanması hem zararı ödemesi). KPSS soruları çoğunlukla kısa bir olay anlatır ve olayın hangi kavramla ilgili olduğunu sorar; sahneyle öğrendiğin kavramı olayın içinde tanımak çok daha kolaydır. Yaptırımları çalışırken her birine "kim uygular, kime uygulanır?" sorusunu sor.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Borcunu vadesinde ödemeyen bir kişinin, alacaklının başvurusu üzerine malları haczedilerek satılmış ve alacak bu satıştan karşılanmıştır. Bu durumda uygulanan yaptırım türü aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Borcun, borçlunun iradesi dışında devlet gücüyle (haciz ve satış yoluyla) yerine getirilmesi cebri icradır. Olayda bir suç, zarar giderimi, geçersiz bir işlem ya da disiplin ihlali yoktur; bu yüzden diğer seçenekler uymaz.
Kendini dene
Yeni doğmuş bir bebeğin hak ehliyeti yoktur.
Mülkiyet hakkı herkese karşı ileri sürülebilen mutlak bir haktır.
Yargı kararları ve bilimsel görüşler hukukun asli kaynaklarıdır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Temel Hukuk Kavramları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Vatandaşlık çalışmaya hangi konudan başlamalıyım?
Temel hukuk kavramlarından. Hak, ehliyet, yaptırım ve normlar hiyerarşisi gibi kavramlar anayasa, temel haklar ve idare hukuku konularında sürekli karşına çıkar; önce bunları oturtmak sonraki konuları hızlandırır.
Temel Hukuk Kavramları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.