Bir bakışta
- Kişi hakları devleti sınırlar, sosyal haklar devletten hizmet ister, siyasi haklar yönetime katılımı sağlar.
- Mülkiyet hakkı 1982 Anayasası'nda kişinin hakları ve ödevleri bölümündedir (35. madde).
- Sınırlama (13. madde) ancak kanunla, özüne dokunmadan ve ölçülülüğe uygun yapılır.
- Durdurma (15. madde) savaş, seferberlik ve olağanüstü hâllere özgüdür.
- Suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi durdurma döneminde bile korunur.
Konu nedir?
Konutun dokunulmazdır, devlet eğitim imkânı sağlar, sen de oy verirsin. Bu üç cümle, 1982 Anayasası'nın ikinci kısmında temel hakların nasıl gruplandığını özetler: devletin karışmaması gereken alan, devletin bir şey sağlaması gereken alan ve yönetime katılım. Ünite ayrıca bu hakların hangi koşullarda sınırlanabileceğini ya da durdurulabileceğini ve vatandaşın ödevlerini kapsar. KPSS'de genelde bir hak verilir ve hangi bölümde yer aldığı sorulur.
Bilmen gerekenler
Hakların sınıflandırılması
- Kişinin hakları ve ödevleri (negatif statü): Bireyi devlete karşı koruyan, devletin müdahale etmemesini gerektiren haklardır. Yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, kişi hürriyeti ve güvenliği, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, yerleşme ve seyahat hürriyeti, din ve vicdan hürriyeti, düşünce ve kanaat hürriyeti, basın hürriyeti, dernek kurma, toplantı ve gösteri yürüyüşü hürriyeti ile mülkiyet hakkı (35. madde).
- Sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (pozitif statü): Devletten hizmet ve destek istemeyi sağlayan haklardır. Ailenin korunması, eğitim ve öğrenim hakkı, çalışma ve sözleşme hürriyeti, sendika kurma hakkı, sağlık, konut ve sosyal güvenlik hakkı.
- Siyasi haklar ve ödevler (aktif statü): Devlet yönetimine katılmayı sağlayan haklardır. Türk vatandaşlığı, seçme ve seçilme, siyasi parti kurma ve partiye üye olma, kamu hizmetine girme, dilekçe hakkı, vatan hizmeti ve vergi ödevi.
- Dikkat: Mülkiyet hakkı ekonomik bir hak gibi görünse de 1982 Anayasası'nda kişinin hakları ve ödevleri bölümünde düzenlenir.
Sınırlama ve durdurma
- Sınırlama (13. madde): Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Sınırlamalar Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin gereklerine, laik Cumhuriyetin ve ölçülülük ilkesinin gereklerine aykırı olamaz.
- Durdurma (15. madde): Savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde, milletlerarası hukuktan doğan yükümlülükler ihlal edilmemek kaydıyla, temel hakların kullanılması kısmen ya da tamamen durdurulabilir.
- Dokunulamayan çekirdek alan: Bu durumlarda bile savaş hukukuna uygun fiiller sonucu meydana gelen ölümler dışında yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığın bütünlüğüne dokunulamaz. Kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz. Suç ve cezalar geçmişe yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararıyla saptanıncaya kadar kimse suçlu sayılamaz.
Ödevler
- Vatan hizmeti her Türk'ün hakkı ve ödevidir.
- Vergi ödevi: Herkes kamu giderlerini karşılamak için mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.
- İlköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur.
Sık yapılan hatalar
- Mülkiyet hakkını sosyal ve ekonomik haklar arasında saymak. 1982 Anayasası'nda kişinin hakları ve ödevleri bölümündedir (35. madde).
- Sınırlama ile durdurmayı karıştırmak: sınırlama olağan dönemde kanunla yapılır, durdurma olağanüstü dönemlere özgüdür.
- Statüleri ters hatırlamak: negatif statüde devletin karışmaması, pozitif statüde devletin bir şey sağlaması beklenir.
Nasıl çalışmalı?
Hakları statülerine göre ayıran tabloyu bir kez kendin yaz ve her statünün mantığını tek kelimeye indir: "karışma", "sağla", "katıl". Yeni bir hakla karşılaştığında bu üç kelimeden hangisine uyduğunu sor; mülkiyet hakkı gibi kuralı bozan örnekleri ayrıca işaretle. 13. ve 15. maddeleri Anayasa'nın resmî metninden birer kez dikkatle oku; sınırlama ve durdurma sorularındaki ifadeler çoğu zaman bu metinden alınır.
Temel haklar üç statüde
| Statü | Mantığı | Örnek haklar |
|---|---|---|
| Kişinin hakları (negatif statü) | Devlet karışmasın | Yaşama hakkı, konut dokunulmazlığı, haberleşme hürriyeti, mülkiyet hakkı |
| Sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü) | Devlet sağlasın | Eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, sendika kurma |
| Siyasi haklar (aktif statü) | Yönetime katılayım | Seçme ve seçilme, kamu hizmetine girme, dilekçe hakkı |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
1982 Anayasası'na göre aşağıdakilerden hangisi siyasi haklar ve ödevler arasında yer alır?
Cevap C. Kamu hizmetine girme hakkı, bireyin devlet yönetimine katılmasını sağlayan aktif statü haklarındandır ve Anayasa'da siyasi haklar ve ödevler bölümünde yer alır. Konut dokunulmazlığı ve haberleşme hürriyeti kişi haklarına; eğitim ve sendika hakları sosyal ve ekonomik haklara girer.
Kendini dene
Temel hak ve hürriyetler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle sınırlanabilir.
Kamu hizmetine girme hakkı siyasi haklar arasındadır.
Mülkiyet hakkı 1982 Anayasası'nda sosyal ve ekonomik haklar bölümündedir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Temel Hak ve Ödevler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir hakkın hangi bölümde olduğunu ezberlemeden bulabilir miyim?
Çoğu zaman evet. Hak seni devlete karşı koruyorsa kişi hakkı, devletten bir hizmet istemeni sağlıyorsa sosyal ve ekonomik hak, yönetime katılmanı sağlıyorsa siyasi haktır. Bu mantığın en bilinen istisnası mülkiyet hakkıdır: ekonomik bir hak gibi görünür ama Anayasa'da kişi hakları arasında yer alır.
Temel Hak ve Ödevler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 1 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.