Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

LGS Fen Bilimleri · konu anlatımı

Mevsimler ve İklim

Mevsimler neden oluşur, gölge boyu neden değişir, hava olayı ile iklim nasıl ayrılır? LGS Fen için sade anlatım ve çözümlü örnek.

Bir bakışta

  • Mevsimlerin nedeni: eksen eğikliği (yaklaşık 23,5°) ve Dünya'nın Güneş çevresinde dolanması.
  • Işın ne kadar dik gelirse birim yüzeye düşen enerji o kadar artar, öğle gölgesi de kısalır.
  • Kuzey Yarım Küre'de 21 Haziran en uzun gündüz, 21 Aralık en uzun gecedir; Güney'de tersi.
  • 21 Mart ve 23 Eylül'de gece ile gündüz her yerde yaklaşık eşittir.
  • Hava olayı kısa sürelidir (meteoroloji); iklim uzun yılların ortalamasıdır (klimatoloji).
  • Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser.

Konu nedir?

Ankara'da temmuzda tişörtle, ocakta montla dolaşırsın. Çoğu kişi bunu Güneş'in yazın bize daha yakın olmasına bağlar; oysa Dünya Güneş'e en çok ocak ayında yaklaşır. Ünitenin ilk bölümü mevsimlerin gerçek nedenini, ikinci bölümü hava olayları ile iklimin farkını anlatır. LGS soruları genellikle bir tarih, bir gölge ölçümü ya da bir hava durumu bülteni verir ve senden yorum ister.

Bilmen gerekenler

  • Mevsimlerin nedeni: Dünya'nın dönme ekseni yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,5 derece (23° 27') eğiktir ve Dünya Güneş'in çevresinde dolanır. Mevsimleri bu iki durum birlikte oluşturur.
  • Gelme açısı: Güneş ışınları bir yere ne kadar dik gelirse birim yüzeye düşen enerji o kadar artar ve o yer daha çok ısınır. Eğik gelen ışınlar aynı enerjiyi daha geniş bir alana yayar.
  • Gölge boyu: Işınlar dikleştikçe öğle vakti gölge kısalır. Türkiye'de öğle gölgesi 21 Haziran'da en kısa, 21 Aralık'ta en uzundur.
  • Dört tarih (Kuzey Yarım Küre): 21 Haziran'da en uzun gündüz yaşanır ve yaz başlar; 21 Aralık'ta en uzun gece yaşanır ve kış başlar. 21 Mart ve 23 Eylül'de gece ile gündüz her yerde yaklaşık eşittir. Güney Yarım Küre'de mevsimler terstir: Türkiye'de kış yaşanırken Avustralya'da yaz yaşanır.
  • Hava olayları: Rüzgâr, yağmur, kar, sis gibi kısa sürede değişen olaylardır; dar bir bölgede saatlik ya da günlük gözlenir. Bunlarla meteoroloji bilimi ve meteorologlar ilgilenir.
  • İklim: Bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen ortalama hava koşullarıdır; geniş alanları kapsar ve kolay değişmez. İklimi klimatoloji (iklim bilimi) inceler.
  • Rüzgârın oluşumu: Isınan hava genleşip yükselir ve yerde alçak basınç oluşur; soğuyan hava alçalır ve yüksek basınç oluşur. Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser.

Sık yapılan hatalar

  • "Yazın Güneş'e yaklaşıyoruz." Sınıfta en sık duyulan yanılgı budur. Dünya Güneş'e ocak ayında daha yakındır, ama Kuzey Yarım Küre'de o sırada kış yaşanır. Mevsimleri eksen eğikliği ve dolanma oluşturur.
  • Hava olayını iklim sanmak. "Bugün hava çok sıcak, demek ki iklim değişti" denemez. Tek bir sıcak gün hava olayıdır; iklim için yılların ortalamasına bakılır.
  • Rüzgârın yönünü ters kurmak. Hava, yüksek basınçlı bölgeden alçak basınçlı bölgeye doğru akar.
  • Gölge ile ısınmayı ters bağlamak. Kısa gölge dik ışın, dik ışın da birim yüzeye daha çok enerji demektir.

Nasıl çalışmalı?

Karanlık bir odada el fenerini masaya önce dik, sonra yatık tut. Yatık tuttuğunda ışığın kapladığı alan büyür, parlaklığı azalır; kışın Güneş ışınlarında olan da budur. Ardından dört tarihi küçük bir tabloya yaz: her satırda gölge boyu, gündüz süresi ve başlayan mevsim, Kuzey ve Güney Yarım Küre için ayrı ayrı. Soruyu okurken hangi yarım kürenin sorulduğunu yuvarlak içine al. Şehir Avustralya'da ya da Arjantin'deyse tablondaki mevsimleri tersine çevirmen yeterli.

Dört tarih, iki yarım küre

TarihKuzey Yarım KüreGüney Yarım Küre
21 Martİlkbahar başlar; gece ve gündüz eşitSonbahar başlar; gece ve gündüz eşit
21 HaziranYaz başlar; en uzun gündüzKış başlar; en uzun gece
23 EylülSonbahar başlar; gece ve gündüz eşitİlkbahar başlar; gece ve gündüz eşit
21 AralıkKış başlar; en uzun geceYaz başlar; en uzun gündüz

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Ankara'da yaşayan Ece, bahçedeki yere dik bir çubuğun öğle vaktindeki gölge boyunu 21 Mart, 21 Haziran ve 21 Aralık tarihlerinde ölçüyor. Buna göre Ece'nin ölçümleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

Kendini dene

Mevsimler, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığının değişmesiyle oluşur.

Türkiye'de öğle vakti gölge boyu 21 Aralık'ta en uzundur.

Bir gün boyunca yağan dolu, o bölgenin ikliminin değiştiğini gösterir.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Mevsimler ve İklim soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Mevsimlerde hangi tarihleri bilmem gerekir?

Dört tarih yeter: 21 Mart, 21 Haziran, 23 Eylül ve 21 Aralık. Her biri için gölge boyunu, gece-gündüz süresini ve başlayan mevsimi iki yarım küre için ayrı ayrı yaz. Bu küçük tablo elindeyken pek çok soruyu tabloya bakarak çözersin.

Mevsimler ve İklim konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.