Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

LGS Fen Bilimleri · konu anlatımı

Basınç

Kar ayakkabısı neden batmaz, baraj tabanı neden kalındır? LGS Fen Basınç: katı, sıvı, gaz ve açık hava basıncı, çözümlü örnek.

Bir bakışta

  • Katı basıncı kuvvetle doğru, yüzey alanıyla ters orantılıdır. Birimi pascaldır (N/m²).
  • Sıvı basıncı yalnız derinliğe ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır; kabın şekli fark etmez.
  • Kapalı kaptaki sıvıya uygulanan basınç her noktaya aynı büyüklükte iletilir (hidrolik fren).
  • Gazlar her yöne basınç uygular; tanecik sayısı ya da sıcaklık artınca basınç artar.
  • Açık hava basıncı yükseldikçe azalır; dağda su daha düşük sıcaklıkta kaynar.

Konu nedir?

Karda normal botla yürüyünce bata bata ilerlersin, kar ayakkabısıyla üstte kalırsın. Ağırlığın değişmedi; değişen, ağırlığının yayıldığı alan. Basınç tam olarak bunu ölçer: bir yüzeye dik etki eden kuvvetin o yüzeyin alanına bölünmesi. Ünitede katı, sıvı ve gaz basıncını ayrı ayrı görürsün. Üçünün bağlı olduğu değişkenler farklıdır ve LGS soruları çoğu zaman bu farkı yoklar.

Bilmen gerekenler

  • Katı basıncı: Kuvvete (ağırlığa) ve yüzey alanına bağlıdır. Kuvvet artarsa basınç artar; yüzey alanı küçülürse basınç artar. Bıçağın keskin olması ve çivinin sivri ucu basıncı artırır; kar ayakkabısı, geniş lastikler ve tank paletleri basıncı azaltır. Basınç birimi pascaldır (1 Pa = 1 N/m²).
  • Sıvı basıncı: Sıvının derinliğine ve yoğunluğuna bağlıdır. Kabın şekli, taban alanı ve sıvının miktarı basıncı değiştirmez. Derine indikçe basınç artar; bu yüzden barajların tabanı kalın yapılır, dalgıçlar derin sularda özel giysiler kullanır.
  • Basıncın iletimi: Kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç, sıvının her noktasına aynı büyüklükte iletilir. Hidrolik fren, hidrolik kriko ve berber koltuğu bu özellikten yararlanır.
  • Gaz basıncı: Gaz tanecikleri kabın çeperlerine çarparak her yöne basınç uygular. Kapalı bir kapta tanecik sayısı ya da sıcaklık artarsa basınç da artar.
  • Açık hava basıncı: Atmosferin yüzeylere uyguladığı basınçtır; Torricelli bunu bir deneyle ölçmüştür. Deniz seviyesinden yukarı çıktıkça azalır; bu nedenle yüksek yerlerde su daha düşük sıcaklıkta kaynar.
  • Uygulamalar: Pipetle içecek içmek, vantuzun yüzeye yapışması ve enjektöre ilaç çekmek açık hava basıncıyla açıklanır.

Sık yapılan hatalar

  • "Çok su, çok basınç" sanmak. Geniş bir leğendeki 10 cm su ile ince bir bardaktaki 10 cm su tabana aynı basıncı uygular. Belirleyici olan derinlik ve sıvının cinsidir.
  • Katı basıncında yalnız ağırlığa bakmak. Aynı tuğla yan yatırıldığında ağırlığı değişmez, ama temas yüzeyi değiştiği için basıncı değişir.
  • Pipette sıvıyı "ağzın çektiğini" sanmak. Emdiğinde pipetin içindeki basınç azalır; sıvıyı yukarı iten, dışarıdaki açık hava basıncıdır.
  • Gaz basıncını yalnız aşağı doğru düşünmek. Şişirdiğin balon her yöne büyür; gaz her yöne basınç uygular.

Nasıl çalışmalı?

Defterine üç sütun aç: katı, sıvı, gaz. Her sütuna "neye bağlı" ve "neye bağlı değil" diye iki satır yaz; sıvı sütununda "kabın şekli, su miktarı" mutlaka ikinci satırda dursun. Sonra evde bir tur at ve basıncı artıran (bıçak, raptiye, iğne) ya da azaltan (sırt çantasının geniş askıları, kamyonun çok sayıda tekerleği) eşyaları bul. Grafik sorularında önce eksenleri oku: yatayda derinlik, dikeyde sıvı basıncı varsa çizgi derinlik arttıkça yükselir.

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Ayşe; ağzı geniş bir kase, düz bir silindir ve ağzı dar bir sürahi alıyor. Üç kaba da aynı musluk suyundan, su yüksekliği her birinde 20 cm olacak şekilde dolduruyor. Kaplardaki su miktarları birbirinden farklıdır. Ayşe'nin bu düzenekle ilgili ulaşabileceği doğru sonuç hangisidir?

Kendini dene

Bir kaba ne kadar çok su konursa tabandaki sıvı basıncı o kadar artar.

Pipetle meyve suyu içerken sıvıyı yukarı iten, açık hava basıncıdır.

Tuğla yan yatırıldığında ağırlığı değişmediği için zemine uyguladığı basınç da değişmez.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Basınç soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Katı ve sıvı basıncı sorularını nasıl ayırt ederim?

Önce basıncı uygulayan maddenin katı mı sıvı mı olduğuna bak. Katıysa kuvvet ve temas yüzeyini, sıvıysa derinlik ve yoğunluğu kontrol et. Soruda verilen öteki bilgiler (kabın şekli, sıvının miktarı gibi) çoğu zaman seni yanıltmak için oradadır.

Basınç konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.