Bir bakışta
- Basit makineler işten kazanç sağlamaz; kuvvetten kazanılan yoldan kaybedilir.
- Kaldıraçta kuvvet kolu yük kolundan uzunsa kuvvetten kazanç vardır.
- Sabit makara yalnız kuvvetin yönünü değiştirir; hareketli makara gereken kuvveti yarıya indirir.
- Eğik düzlemde eğim azaldıkça gereken kuvvet azalır; vida sarmal bir eğik düzlemdir.
- Birbirine değen dişliler zıt yönde, zincirle bağlı dişliler aynı yönde döner.
Konu nedir?
Makasla kâğıt keserken, kapı kolunu çevirirken ya da bisikletle yokuş çıkarken basit makine kullanırsın. Bu araçlar uygulaman gereken kuvveti azaltabilir, kuvvetin yönünü değiştirebilir ya da hızdan ve yoldan kazanç sağlayabilir. Yapamadıkları tek bir şey vardır: işten kazandırmak. Ünitenin bütün başlıkları bu kurala bağlanır.
Bilmen gerekenler
- Temel kural: Basit makineler işten kazanç sağlamaz. Kuvvetten kazanç varsa yoldan kayıp vardır; yani daha az kuvveti daha uzun bir yol boyunca uygularsın.
- Kaldıraç: Destek, yük ve kuvvet olmak üzere üç noktası vardır. Kuvvetin desteğe uzaklığına kuvvet kolu, yükün desteğe uzaklığına yük kolu denir. Kuvvet kolu yük kolundan uzunsa kuvvetten kazanç sağlanır. Destek ortada: tahterevalli, makas, pense. Yük ortada: el arabası, ceviz kıracağı. Kuvvet ortada: cımbız, maşa; bu türde kuvvetten her zaman kayıp vardır ama hareket kolaylaşır.
- Sabit makara: Bir yere sabitlenmiştir; kuvvetten kazanç sağlamaz, yalnız kuvvetin yönünü değiştirir. Bayrak direğindeki makara buna örnektir.
- Hareketli makara: Yükle birlikte hareket eder. Makaranın ağırlığı önemsenmezse yükün yarısı kadar kuvvetle yükü dengelersin, ancak ipi yükün yükseldiği yolun iki katı kadar çekersin.
- Palanga: Sabit ve hareketli makaraların birlikte kullanılmasıdır; hareketli makaraya bağlı ip sayısı arttıkça gereken kuvvet azalır.
- Eğik düzlem: Yükü doğrudan kaldırmak yerine eğimli bir yüzeyde iterek yükseltirsin. Eğim azaldıkça (yol uzadıkça) gereken kuvvet azalır. Rampalar ve dağ yolları örnektir; vida da sarmal bir eğik düzlemdir.
- Çıkrık: Büyük bir kol ya da tekerlek ile ona bağlı küçük bir silindirden oluşur. Kol, silindirin yarıçapından uzun olduğu için kuvvetten kazanç sağlanır. Kuyu çıkrığı, kapı kolu ve tornavida örnektir.
- Dişli çark: Birbirine geçen iki dişli zıt yönde, zincir ya da kayışla bağlı dişliler aynı yönde döner. Diş sayısı az olan dişli daha çok tur atar.
Sık yapılan hatalar
- İşten de kazanç beklemek. Basit makine kuvveti azaltabilir ama karşılığında yolu uzatır; yapılan iş aynı kalır.
- Sabit makarada kuvvet kazancı aramak. Bayrak direğindeki makara yalnız yönü değiştirir: ipi aşağı çekersin, bayrak yukarı çıkar.
- Kaldıraç türünü eşyanın adından ezberlemek. Sınavda hiç görmediğin bir alet çizilebilir. Her seferinde destek, yük ve kuvvetin yerine bak.
- Dişli yönlerini karıştırmak. Birbirine değen dişliler zıt yönde, bisikletteki gibi zincirle bağlı olanlar aynı yönde döner.
Nasıl çalışmalı?
Evde bir basit makine avına çık: makas, kapı kolu, şişe açacağı, tornavida, cımbız. Her birinin yanına hangi basit makine olduğunu ve kuvvetten kazanç sağlayıp sağlamadığını yaz. Kaldıraç sorusunda ilk işin destek noktasını bulmak olsun; sonra iki kolun uzunluğunu karşılaştır. Dişli sorularında her dişlinin üstüne küçük bir ok çizerek ilerle. Dört beş dişlili düzeneklerde yönleri akılda tutmaya çalışmak yerine çizmek hatayı azaltır.
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Ali, bahçedeki ağır bir taşı yerinden oynatmak için uzun bir demir çubuk kullanıyor. Çubuğun altına destek olarak küçük bir kütük koyuyor ve çubuğun öbür ucuna aşağı doğru kuvvet uyguluyor. Ardından kütüğü taşa biraz daha yaklaştırıyor. Kütüğün yerini değiştirdikten sonra aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
Cevap C. Kütük taşa yaklaşınca yük kolu kısalır, kuvvet kolu uzar; Ali taşı daha küçük bir kuvvetle oynatabilir. Ama basit makineler işten kazandırmaz: kuvvetten kazanılan yoldan kaybedilir, bu yüzden Ali'nin bastırdığı uç daha uzun yol alır. Son seçenek yapılan işin azaldığını söylediği için yanlıştır.
Kendini dene
Sabit makara, yükü kaldırmak için gereken kuvveti yarıya indirir.
Cımbızda kuvvetten kayıp vardır.
Rampa ne kadar uzun ve az eğimli olursa yükü çıkarmak için yapılan iş o kadar azalır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Basit Makineler soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Kaldıraçta kuvvet kazancını nasıl anlarım?
Kuvvet kolunu yük koluyla karşılaştır. Kuvvet kolu daha uzunsa kuvvetten kazanç, daha kısaysa kayıp vardır; ikisi eşitse ne kazanç ne kayıp olur. Tahterevallinin iki ucuna, desteğe eşit uzaklıkta oturan aynı ağırlıktaki iki arkadaşı düşün: kollar eşit, kazanç yok.
Basit Makineler konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.