Bir bakışta
- Yük alışverişinde yalnız elektronlar yer değiştirir; protonlar yerinde kalır.
- Aynı cins yükler iter, zıt cins yükler çeker; yüklü cisim nötr cismi de çeker.
- İtme gözlenirse iki cisim de kesin yüklüdür; çekme tek başına bunu kanıtlamaz.
- Harcanan elektrik enerjisi aracın gücüne ve çalışma süresine bağlıdır (kWh).
- Güneş, rüzgâr, su ve jeotermal yenilenebilir; kömür, petrol ve doğal gaz yenilenemez.
Konu nedir?
Kazağını çıkarırken duyduğun çıtırtı, kapı koluna dokununca parmağında hissettiğin küçük çarpma ve yaz akşamı çakan şimşek aynı olayın farklı boyutlarıdır: elektrik yüklerinin yer değiştirmesi. Ünite önce cisimlerin nasıl yüklendiğini, sonra elektrik enerjisinin ısıya, ışığa ve harekete dönüşmesini, en sonda bu enerjinin santrallerde nasıl üretildiğini anlatır. Son bölümde bilinçli enerji tüketimine de değinilir.
Bilmen gerekenler
- Elektrik yükleri: Atomda pozitif yüklü protonlar ve negatif yüklü elektronlar bulunur. Yük alışverişinde yalnız elektronlar yer değiştirir. Proton ve elektron sayısı eşit olan cisim nötr, elektron fazlası olan negatif, elektron eksikliği olan pozitif yüklüdür.
- İtme ve çekme: Aynı cins yükler birbirini iter, zıt cins yükler birbirini çeker. Yüklü bir cisim nötr bir cismi de çeker.
- Elektriklenme yolları: Sürtünmeyle elektriklenmede cisimler zıt cins yükle yüklenir. Dokunmayla elektriklenmede cisimler aynı cins yükle yüklenir. Etkiyle elektriklenmede yüklü bir cisim yaklaştırılınca nötr cismin yakın ucunda zıt, uzak ucunda aynı cins yük toplanır.
- Elektroskop: Bir cismin yüklü olup olmadığını ve yükünün cinsini anlamaya yarar; yaprakların açılması elektroskobun yüklü olduğunu gösterir.
- Topraklama ve paratoner: Fazla yükün toprağa aktarılmasına topraklama denir. Binaları yıldırımdan korumak için paratoner kullanılır.
- Enerji dönüşümü: Elektrik enerjisi ütü ve su ısıtıcısında ısıya, lambada ışığa, vantilatör ve mikserde hareket enerjisine dönüşür. Bir aracın harcadığı enerji gücüne ve çalışma süresine bağlıdır. Güç watt (W) ile, tüketilen enerji faturalarda kilowatt-saat (kWh) ile gösterilir.
- Elektrik santralleri: Hidroelektrik santralde akan suyun enerjisi, termik santralde kömür ya da doğal gazın yanmasıyla elde edilen ısı, rüzgâr ve güneş santrallerinde rüzgârın ve güneş ışığının enerjisi elektriğe dönüştürülür. Güneş, rüzgâr, su ve jeotermal yenilenebilir; kömür, petrol ve doğal gaz yenilenemez kaynaklardır.
- Tasarruf: Enerji etiketinde verimliliği yüksek sınıftaki cihazları ve LED lambaları seçmek, kullanılmayan aracı kapatmak hem aile bütçesini hem çevreyi korur.
Sık yapılan hatalar
- Protonların da yer değiştirdiğini sanmak. Protonlar çekirdekte sıkıca bağlıdır; bir cisimden ötekine geçen yalnız elektronlardır.
- Sürtünme ile dokunmayı karıştırmak. Sürtünmede cisimler zıt, dokunmada aynı cins yükle yüklenir. "Sürtünen ayrışır, dokunan benzeşir" diye aklında tutabilirsin.
- Her çekmede iki cismin de yüklü olduğunu düşünmek. Yüklü tarak nötr kâğıdı da çeker. Bir cismin yüklü olduğunu kesin gösteren itmedir.
- Yalnız güce bakmak. 2000 watt'lık saç kurutma makinesini 5 dakika çalıştırmak, 10 watt'lık bir LED lambayı bütün gece yakmaktan daha çok enerji harcayabilir. Süreyi de hesaba kat.
Nasıl çalışmalı?
Üç elektriklenme yolunu küçük şemalarla, artı ve eksi işaretleri kullanarak çiz; etkiyle elektriklenmede yüklerin cismin iki ucunda nasıl toplandığını mutlaka göster. Evdeki beş elektrikli aracın etiketine bak ve her birinin gücünü, enerjiyi neye dönüştürdüğünü yaz: ütü ısıya, mikser harekete. Santral sorusunda iki adım yeter: kaynak ne, bu kaynak yenilenebilir mi?
Üç elektriklenme yolu
| Yol | Nasıl olur? | Sonuçta yükler |
|---|---|---|
| Sürtünme | İki cisim birbirine sürtülür, elektronlar bir cisimden ötekine geçer | İki cisim zıt cins yükle yüklenir |
| Dokunma | Yüklü bir cisim başka bir cisme dokundurulur | İki cisim aynı cins yükle yüklenir |
| Etki | Yüklü bir cisim nötr bir cisme dokundurulmadan yaklaştırılır | Yakın uçta zıt, uzak uçta aynı cins yük toplanır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Defne, plastik tarağını kuru saçlarına birkaç kez sürtüyor. Tarağı masadaki küçük kâğıt parçalarına yaklaştırdığında kâğıtların tarağa doğru sıçradığını görüyor. Kâğıt parçaları başlangıçta yüksüzdür. Bu gözlemle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Cevap A. Tarak saça sürtülünce elektron alışverişi olur ve iki cisim zıt cins yükle yüklenir; protonlar yer değiştirmez. Bu yüzden ikinci ve üçüncü seçenek yanlıştır. Aynı cins yükler birbirini iteceği için dördüncü seçenek de yanlıştır. Doğru açıklama şudur: yüklü tarak, nötr kâğıt parçalarını çekmiştir.
Kendini dene
Sürtünmeyle elektriklenmede protonlar bir cisimden diğerine geçer.
Dokunmayla elektriklenen iki cisim aynı cins yükle yüklenir.
Gücü büyük olan bir cihaz, her zaman gücü küçük olandan daha çok enerji harcar.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Elektrik Yükleri ve Elektrik Enerjisi soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Bir cismin yüklü olduğunu kesin olarak nasıl anlarız?
Yüklü olduğu bilinen bir cisimle arasında itme gözlenirse cisim kesin yüklüdür ve aynı cins yük taşır. Çekme gözlenirse cisim zıt yüklü de olabilir, nötr de; bu durumda karar vermek için elektroskop kullanmak gerekir.
Elektrik Yükleri ve Elektrik Enerjisi konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.