Bir bakışta
- Ölçme gözlemi sayıyla ifade eder; değerlendirme bu sonucu bir ölçütle karşılaştırıp karar verir.
- Değerlendirmenin üç öğesi: ölçme sonucu, ölçüt ve karar.
- Mutlak ölçüt önceden sabitlenir; bağıl ölçüt grubun başarısına göre belirlenir.
- Tanıma öğretim öncesinde, biçimlendirme süreç içinde, düzey belirleme sonda yapılır.
- Oranlı ölçek gerçek sıfıra sahip en üst düzey ölçektir; alt ölçeklerin bütün özelliklerini taşır.
Konu nedir?
Öğretmen kâğıdı okuyup üstüne 65 yazdığında ölçme yapmıştır; "geçti" dediğinde değerlendirme. Ölçme ve değerlendirme, öğrencinin ne kadar öğrendiğini belirlemenin ve bu bilgiyle karar vermenin yollarını inceler. Bu ilk başlıkta alanın temel kavramları ve ölçme sonuçlarının hangi düzeyde (ölçek) ifade edildiği yer alır. Güvenirlik, ölçme araçları, istatistik ve madde analizi bu kavramların üzerine kurulur.
Bilmen gerekenler
- Ölçme: Bir niteliğin gözlenmesi ve gözlem sonucunun sayı ya da sembollerle ifade edilmesidir. Doğrudan ölçme (boyu metreyle ölçmek) ve dolaylı ölçme (bir yeteneği test puanıyla kestirmek) olarak ayrılır; eğitimdeki ölçmelerin çoğu dolaylıdır.
- Değerlendirme: Ölçme sonuçlarının bir ölçüt ile karşılaştırılıp bir karar verilmesidir. Öğeleri: ölçme sonucu, ölçüt ve karar.
- Mutlak ölçüt: Önceden belirlenen sabit bir sınırdır ("50 ve üzeri geçer"); karar, grubun diğer üyelerinin puanlarından bağımsızdır.
- Bağıl ölçüt: Grubun başarısına göre belirlenir ("sınıfın en yüksek puanlı ilk 10 öğrencisi"); aynı puan farklı gruplarda farklı karara yol açabilir.
- Amaca göre değerlendirme türleri: Tanıma (tanılayıcı) değerlendirme öğretim öncesinde hazırbulunuşluğu ya da öğrenme güçlüklerinin nedenlerini belirler. Biçimlendirme (izleme) değerlendirmesi süreç içinde eksikleri saptar ve not vermeyi amaçlamaz. Düzey belirleme (özetleyici) değerlendirme ünite ya da dönem sonunda başarıyı belgeler.
- Sınıflama ölçeği: Nesneleri yalnızca kategorilere ayırır; sayılar etiket görevi görür (forma numarası, öğrenci numarası). Yalnız eşitlik ya da farklılık bilgisi verir.
- Sıralama ölçeği: Büyüklük sırası verir ama ardışık sıralar arasındaki farklar eşit değildir (yarışmada birinci, ikinci, üçüncü olmak).
- Eşit aralıklı ölçek: Ardışık birimler arasındaki farklar eşittir; sıfır noktası göreli (yapay) olduğundan niteliğin yokluğunu göstermez (Celsius sıcaklık, takvim yılları). Toplama ve çıkarma anlamlıdır ama "iki katı" demek anlamlı değildir.
- Oranlı ölçek: Mutlak (gerçek) sıfır noktası vardır (boy, ağırlık, süre). Bütün aritmetik işlemler ve oranlar anlamlıdır; en üst düzey ölçektir ve alt ölçeklerin bütün özelliklerini taşır.
Sık yapılan hatalar
KPSS'de en çok eşit aralıklı ve oranlı ölçek karıştırılır. Belirleyici olan sıfır noktasıdır: 0 °C sıcaklığın yokluğu sayılmaz, bu yüzden 20 °C için 10 °C'nin iki katı sıcak denemez. Boyda ise 0 gerçekten yokluktur.
- Ölçme ile değerlendirmeyi eş anlamlı kullanmak: ölçme betimler, değerlendirme karar verir.
- Sınıflama ölçeğindeki sayılarla aritmetik işlem yapılabileceğini sanmak. Bir takımdaki forma numaralarının ortalaması hiçbir şey anlatmaz.
- Öğretmenin geçme sınırını kendisinin belirlemesini bağıl ölçüt sanmak; önceden sabitlenen her sınır mutlak ölçüttür.
Nasıl çalışmalı?
Gün içinde karşına çıkan sayıları ölçeklere ayır: posta kodu, maraton derecesi, oda sıcaklığı, nabız, sınav sıralaması. Her biri için sırayla üç soru sor: Sıra var mı? Aralıklar eşit mi? Gerçek sıfır var mı? Üçüne de evet diyorsan oranlı, ilk ikisine evet diyorsan eşit aralıklı, yalnız ilkine evet diyorsan sıralama ölçeğindesin; hiçbirine evet diyemiyorsan sayı yalnız bir etikettir ve ölçek sınıflamadır. Değerlendirme türlerinde zamana bak: öğretim öncesi tanıma, süreç içi biçimlendirme, ünite ya da dönem sonu düzey belirleme. Ölçüt sorularında da kararın başkalarının puanına bağlı olup olmadığını sor.
Dört ölçek türü
| Ölçek | Verdiği bilgi | Sıfır noktası | Örnek |
|---|---|---|---|
| Sınıflama | Yalnız eşitlik ya da farklılık | Yok | Forma numarası, öğrenci numarası |
| Sıralama | Büyüklük sırası; aralıklar eşit değil | Yok | Yarışmada birinci, ikinci, üçüncü |
| Eşit aralıklı | Sıra ve eşit aralık; toplama-çıkarma anlamlı | Göreli (yapay) | Celsius sıcaklık, takvim yılları |
| Oranlı | Sıra, eşit aralık ve oran; bütün işlemler anlamlı | Mutlak (gerçek) | Boy, ağırlık, süre |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Bir okul, matematik olimpiyatı hazırlık grubu için şu duyuruyu yapıyor: "Seçme sınavından 100 üzerinden 70 ve üzeri puan alan bütün öğrenciler gruba katılabilir." Okulun kullandığı değerlendirme yaklaşımı aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap B. Katılım için önceden ilan edilmiş, diğer öğrencilerin puanlarından bağımsız sabit bir sınır (70) var; bu mutlak ölçüttür. Bağıl ölçüt kullanılsaydı karar grubun başarısına göre verilirdi, örneğin en yüksek puanlı 20 öğrenci alınırdı. Biçimlendirme ve tanıma amaçlı değerlendirme öğrenme eksiklerini ve nedenlerini bulmaya yöneliktir; sınıflama ölçeği ise yalnız kategorilere ayırır.
Kendini dene
Celsius cinsinden ölçülen sıcaklık oranlı ölçek düzeyindedir.
Sınıfın en yüksek puanlı ilk 10 öğrencisinin seçilmesi bağıl ölçüte dayanır.
Biçimlendirme değerlendirmesinin temel amacı dönem sonunda öğrenciye not vermektir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Temel Kavramlar ve Ölçek Türleri soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Mutlak ve bağıl değerlendirmeden hangisi daha uygundur?
Amaca bağlıdır. Belli bir yeterliğe ulaşılıp ulaşılmadığına karar verilecekse (sürücü belgesi, tam öğrenme) mutlak ölçüt; sınırlı bir kontenjana seçim yapılacaksa bağıl ölçüt daha uygundur.
Temel Kavramlar ve Ölçek Türleri konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.