Bir bakışta
- Klasik koşullanma: nötr uyarıcı koşulsuz uyarıcıyla eşleşince koşullu tepki doğurur.
- Olumlu ve olumsuz pekiştirme davranışı artırır; iki ceza türü de azaltır.
- Değişken oranlı tarife sönmeye en dirençli olanıdır (şans oyunları).
- Premack ilkesi: sevilen etkinlik, sevilmeyen etkinliği pekiştirir.
- Bandura'da model alma: dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme, güdülenme.
Konu nedir?
Teneffüs zili çalınca sınıfın bir anda kıpırdanması, yıldız tablosu asıldıktan sonra ödev teslimlerinin artması, ağabeyinin ödül aldığını gören kardeşin onu taklit etmesi. Bu sahnelerin hepsini davranışçı kuramlar açıklar. Bu kuramlar öğrenmeyi, gözlenebilir davranış ile çevredeki uyarıcılar ve davranışın sonuçları arasındaki bağlarla açıklar. Bandura'nın sosyal öğrenme kuramı bu yaklaşıma gözlem ve bilişsel süreçleri ekler. Sınıftaki ödül, ceza ve model olma uygulamalarının çoğu burada adını bulur.
Bilmen gerekenler
- Klasik koşullanma (Pavlov, Watson): Koşulsuz uyarıcı (yiyecek) doğal olarak koşulsuz tepki (salya) doğurur. Nötr uyarıcı (zil) koşulsuz uyarıcıyla eşleştirilince koşullu uyarıcı olur ve koşullu tepki doğurur. Watson'ın Küçük Albert çalışması korkunun koşullanabildiğini gösterir.
- Klasik koşullanma kavramları: Genelleme (benzer uyarıcılara da aynı tepki), ayırt etme (yalnız belirli uyarıcıya tepki), sönme (koşullu uyarıcı tek başına tekrarlanınca tepkinin zayıflaması), kendiliğinden geri gelme, üst düzey koşullanma. Wolpe'nin sistematik duyarsızlaştırma tekniği kaygı veren uyarıcıları gevşemeyle kademeli olarak eşleştirir.
- Edimsel koşullanma (Thorndike, Skinner): Davranış, sonucuna göre sıklaşır ya da seyrekleşir. Thorndike'ın etki yasası bu düşüncenin temelidir.
- Pekiştirme ve ceza: Olumlu pekiştirme hoşa giden bir uyarıcı ekler, olumsuz pekiştirme hoşa gitmeyen bir uyarıcıyı ortadan kaldırır; ikisi de davranışı artırır. Birinci tür (olumlu) ceza hoşa gitmeyen bir uyarıcı ekler, ikinci tür (olumsuz) ceza hoşa gideni geri alır; ikisi de davranışı azaltır.
- Pekiştirme tarifeleri: Sürekli pekiştirme yeni davranışı hızlı kazandırır ama sönme de hızlı olur. Aralıklı tarifeler: sabit oranlı (her beş doğru yanıtta bir), değişken oranlı (sönmeye en dirençli; şans oyunları), sabit aralıklı (belli süre sonunda; pekiştireç zamanı yaklaştıkça tepki artar), değişken aralıklı (ne zaman yapılacağı bilinmeyen yoklama).
- Diğer kavramlar: Premack ilkesi (sevilen etkinlik sevilmeyeni pekiştirir), şekil verme (hedef davranışa yaklaşan adımları pekiştirme), zincirleme.
- Bandura (sosyal öğrenme): Model alma dört süreçte gerçekleşir: dikkat, hatırda tutma, davranışa dönüştürme ve güdülenme. Dolaylı pekiştirme (modelin ödüllendirildiğini görme), öz yeterlik ve karşılıklı belirleyicilik (kişi, davranış ve çevrenin birbirini etkilemesi) temel kavramlardır.
Sık yapılan hatalar
KPSS'de en çok şu ikisi karıştırılır: olumsuz pekiştirme ve ceza. Olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir şey kalkar ve davranış artar; cezanın her türünde davranış azalır.
- Sönme ile cezayı karıştırmak: sönmede pekiştireç kesilir, ceza verilmez. Sınıfı güldürmek için şaka yapan öğrenciye kimse gülmeyince şakalar seyrekleşir; bu sönmedir.
- Genelleme ile ayırt etmeyi ters eşleştirmek. Beyaz önlüklü her insandan korkan çocuk genelleme yapıyordur; yalnız diş hekiminden korkan çocuk ayırt ediyordur.
- Bandura'da öğrenmenin hemen davranışa yansıması gerektiğini düşünmek; öğrenme ile performans ayrıdır.
Nasıl çalışmalı?
Pekiştirme ve ceza vakalarını iki soruyla çöz: Bir şey eklendi mi, kaldırıldı mı? Davranış arttı mı, azaldı mı? İki cevabın kesiştiği kutu doğru kavramdır; aşağıdaki tablo bu dört kutuyu gösterir. "Olumlu" ve "olumsuz" sözcüklerini iyi-kötü diye okuma, eklemek ve çıkarmak diye oku. Klasik koşullanma vakalarında önce kendiliğinden tepki doğuran uyarıcıyı (koşulsuz uyarıcı) bul, sonra onunla eşleşen nötr uyarıcıyı belirle. Tarifelerde ödülün sayıya mı süreye mi bağlı olduğuna ve önceden bilinip bilinmediğine bak; bu iki bilgi dört tarifeden birini işaret eder.
Pekiştirme ve ceza türleri
| Tür | Ne yapılır? | Davranışa etkisi | Sınıf örneği |
|---|---|---|---|
| Olumlu pekiştirme | Hoşa giden uyarıcı eklenir | Artar | Ödevini getiren öğrenciye yıldız verilir |
| Olumsuz pekiştirme | Hoşa gitmeyen uyarıcı kaldırılır | Artar | Ödevlerini tamamlayan öğrenci ek çalışma kâğıdından muaf tutulur |
| Birinci tür (olumlu) ceza | Hoşa gitmeyen uyarıcı eklenir | Azalır | Derste konuşan öğrenciye ek ödev verilir |
| İkinci tür (olumsuz) ceza | Hoşa giden uyarıcı geri alınır | Azalır | Arkadaşına vuran öğrencinin oyun süresi kısaltılır |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Öğretmen, sınıf kurallarına bir hafta boyunca uyan öğrencilerin hafta sonu ödevinin kaldırılacağını açıklıyor. Sonraki haftalarda kurallara uyma davranışı belirgin biçimde artıyor. Öğretmenin uygulaması aşağıdakilerden hangisine örnektir?
Cevap E. Hoşa gitmeyen bir uyarıcı (hafta sonu ödevi) ortadan kalkıyor ve hedef davranış (kurallara uyma) artıyor; bu olumsuz pekiştirmedir. Olumlu pekiştirmede hoşa giden bir şey eklenirdi. İki ceza türü de davranışı azaltır, oysa burada davranış artıyor. Sönmede ise pekiştireç kesilir ve davranış zayıflar.
Kendini dene
Olumsuz pekiştirme, istenmeyen davranışı azaltmak için kullanılan bir ceza türüdür.
Sürekli pekiştirmeyle kazanılan davranış, pekiştireç kesildiğinde hızla söner.
Bandura'ya göre gözlemle öğrenilen bir davranış hemen sergilenmiyorsa öğrenme gerçekleşmemiştir.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Davranışçı Öğrenme Kuramları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Olumsuz pekiştirme ile ikinci tür ceza nasıl ayırt edilir?
Olumsuz pekiştirmede hoşa gitmeyen bir şey kaldırılır ve davranış artar. İkinci tür cezada hoşa giden bir şey (teneffüs, oyun süresi) geri alınır ve davranış azalır. Takıldığında davranışın yönüne bak: artıyorsa pekiştirmedir.
Davranışçı Öğrenme Kuramları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.