Erken üyelik açık: ilk planın ücretsiz · 2 dakikada gün gün planın hazır.Hemen başla

KPSS Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi · konu anlatımı

Bilişsel Öğrenme, Bellek ve Güdülenme

Bilgi işleme ve bellek türleri, ket vurma, yapılandırmacılık, Ausubel ve Bruner, Weiner'in yükleme kuramı ve öz düzenleme: KPSS anlatımı.

Bir bakışta

  • Bilgi duyusal kayıttan kısa süreli belleğe dikkatle, uzun süreli belleğe kodlamayla geçer.
  • Kısa süreli bellek 7±2 birim tutar; kümeleme kapasiteyi, sürdürme tekrarı süreyi artırır.
  • İleriye ket vurmada eski bilgi yeniyi, geriye ket vurmada yeni bilgi eskiyi engeller.
  • Ausubel ön örgütleyiciyle anlamlı öğrenmeyi, Bruner buluş yoluyla öğrenmeyi savunur.
  • Öğrenilmiş çaresizlik Seligman'a, öz yeterlik Bandura'ya, yükleme kuramı Weiner'e aittir.

Konu nedir?

Akşam ezberlenen tarih maddeleri sabah sınavında neden kaybolur? Bir öğrenci aynı başarısızlığa "yeteneksizim" derken öteki neden "yeterince çalışmadım" der? Bilişsel yaklaşım öğrenmeyi zihinsel süreçlerle açıklar: bilginin nasıl alındığı, işlendiği, saklandığı ve hatırlandığı. Öğrencinin bilgiyi kendisinin yapılandırması ve öğrenmeye neyin güç verdiği (güdülenme) de bu başlığın içindedir.

Bilmen gerekenler

  • Bilgi işleme kuramı: Bilgi duyusal kayıt, kısa süreli (çalışan) bellek ve uzun süreli bellek aşamalarından geçer. Duyusal kayıtta bilgi çok kısa kalır; dikkat edilen ve algılanan bilgi kısa süreli belleğe geçer.
  • Kısa süreli bellek: Kapasitesi sınırlı (Miller'ın 7±2 birimi), süresi kısadır. Gruplama (kümeleme) kapasiteyi, koruyucu (sürdürme) tekrar süreyi artırır.
  • Uzun süreli bellek: Açık (bildirimsel) bellek, anısal (epizodik) bellek (kişisel yaşantılar) ve anlamsal bellekten (kavram ve olgular) oluşur. Örtük bellek ise işlemsel bilgiyi (bisiklet sürmek) ve koşullanmaları içerir. Kalıcılık için anlamlandırma (ayrıntılandırma), örgütleme ve uygun kodlama gerekir.
  • Unutma: Bozulma, bastırma, geri getirme başarısızlığı (ipucu yokluğu) ve ket vurma. İleriye ket vurmada eski öğrenme yenisini, geriye ket vurmada yeni öğrenme eskisini hatırlamayı zorlaştırır.
  • Yapılandırmacılık: Bilgi aktarılmaz; öğrenci onu ön bilgileriyle etkileşim içinde kendisi yapılandırır. Bilişsel yapılandırmacılık (Piaget) bireysel süreçleri, sosyal yapılandırmacılık (Vygotsky) etkileşimi öne çıkarır. Öğretmen rehberdir; ön bilgiler ve kavram yanılgıları önemlidir.
  • Anlamlı öğrenme (Ausubel): Yeni bilgi var olan bilgilerle ilişkilendirildiğinde anlamlı olur; ön örgütleyiciler bu bağı kurar. Bruner ise buluş yoluyla öğrenmeyi savunur.
  • Güdülenme: İçsel (merak, ilgi) ve dışsal (not, ödül) güdülenme; Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi; Weiner'in yükleme kuramı (başarı ve başarısızlığın nedenini iç-dış, kalıcı-geçici, kontrol edilebilir-edilemez boyutlarında yorumlama); öğrenilmiş çaresizlik (Seligman); öz yeterlik (Bandura).
  • Öz düzenleme: Öğrencinin kendi öğrenmesini planlaması, izlemesi ve değerlendirmesidir; Zimmerman bunu ön düşünme, performans ve öz yansıtma evreleriyle açıklar.

Sık yapılan hatalar

KPSS'de en çok ileriye ve geriye ket vurma karıştırılır. Yönü zamana göre düşün: eski bilgi ileriye doğru etki edip yeniyi bozuyorsa ileriye, yeni bilgi geriye doğru etki edip eskiyi bozuyorsa geriye ket vurmadır.

  • Anısal ve anlamsal belleği karıştırmak: "Okulun ilk günü" anısal, "Ankara başkenttir" anlamsaldır.
  • Yüklemede yeteneği kontrol edilebilir saymak. Yetenek iç, kalıcı ve kontrol edilemez; çaba ise iç, geçici ve kontrol edilebilir bir nedendir.
  • Bastırmayı sıradan unutmayla bir tutmak: bastırmada kaygı verici bir yaşantı bilinç dışına itilir.

Nasıl çalışmalı?

Bellek modelini kâğıda akış şeması olarak çiz: duyusal kayıt, kısa süreli bellek, uzun süreli bellek ve aralarındaki oklar (dikkat, tekrar, kodlama). Her okun yanına bir sınıf örneği yaz; telefon numarasını üçlü gruplara bölmek kümelemenin yanına gider. Unutma sorularında hangi bilginin hangisini engellediğini bul ve ikisini zaman çizgisine yerleştir. Güdülenmede kuramcı-kavram eşleşmeleri sorulur. Weiner, Seligman, Maslow, Bandura ve Zimmerman için birer kart hazırla, her kartın arkasına bir öğrenci cümlesi yaz: "Ne yapsam olmuyor, bırakıyorum" öğrenilmiş çaresizliğe, "Bu sefer çalışmadım, ondan düşük geldi" çabaya yüklemeye gider.

Weiner'in yükleme kuramında dört temel neden

NedenKaynakSüreklilikKontrol
YetenekİçKalıcıKontrol edilemez
ÇabaİçGeçiciKontrol edilebilir
Görev güçlüğüDışKalıcıKontrol edilemez
ŞansDışGeçiciKontrol edilemez

Çözümlü örnek soru

Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.

Ahmet yıllarca aynı telefon numarasını kullandı. Birkaç gün önce yeni bir numara aldı ve onu hemen ezberledi. Şimdi eski numarası sorulduğunda, yeni numaranın rakamları aklına geliyor ve eski numarasını söyleyemiyor. Ahmet'in yaşadığı durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

Kendini dene

Yeni şifresini öğrendikten sonra eski şifresini hatırlayamayan kişi ileriye ket vurma yaşar.

Bisiklet sürmeyi bilmek, örtük belleğin işlemsel bilgi bölümünde yer alır.

Weiner'e göre başarısızlığını yeteneksizliğine bağlayan öğrenci, nedeni kontrol edilebilir görür.

Bu konudan daha fazla soru çöz

Soru havuzunda Bilişsel Öğrenme, Bellek ve Güdülenme soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.

Sık sorulanlar

Kısa süreli bellek ile çalışan bellek aynı mı?

Sınav sorularında çoğunlukla aynı aşama için kullanılır. Çalışan bellek adı, bu aşamanın bilgiyi yalnız tutmadığını, üzerinde işlem de yaptığını vurgular: kafadan çarpma yaparken ara sonucu aklında tutman gibi.

Bilişsel Öğrenme, Bellek ve Güdülenme konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?

modepick planında bu konu 3 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.