Bir bakışta
- Freud: bilinç dışı, serbest çağrışım, rüya analizi, aktarım ve direnç.
- Adler: aşağılık duygusu, üstünlük çabası, yaşam stili, doğum sırası, sosyal ilgi.
- Rogers: koşulsuz olumlu kabul, empatik anlayış ve içtenlik; danışman yönlendirmez.
- Ellis'in ABC modelinde olay (A) inanç (B) aracılığıyla sonucu (C) doğurur; D'de inanç tartışılır.
- Gestalt şimdi ve burada, gerçeklik terapisi sorumluluk, transaksiyonel analiz ego durumları.
Konu nedir?
Sınav kaygısıyla gelen aynı öğrenciye bir danışman "Bu kaygı çocukluğundaki hangi yaşantıya uzanıyor?" diye sorar. Bir başkası "Kazanamazsan hayatın biter mi, buna kanıtın ne?" der. Bir üçüncüsü yalnızca dinler ve duygusunu yansıtır. Psikolojik danışma kuramları insan davranışının nasıl oluştuğunu ve danışma sürecinde değişimin nasıl sağlanacağını açıklar. Sınavda genellikle bir danışmanın tutumu ya da kullandığı teknik verilir ve hangi kurama ait olduğu sorulur.
Bilmen gerekenler
- Psikanalitik kuram (Freud): Davranışın kaynağı bilinç dışı dürtüler ve çocukluk yaşantılarıdır. Teknikler: serbest çağrışım, rüya analizi, yorumlama, aktarım (transferans) ve direncin çözümlenmesi. Savunma mekanizmaları kaygıya karşı bilinç dışı korunma yollarıdır.
- Bireysel psikoloji (Adler): İnsan sosyal bir varlıktır; aşağılık duygusu ve onu aşmak için üstünlük çabası temel güdüdür. Yaşam stili, doğum sırası, sosyal ilgi, erken anılar ve cesaretlendirme temel kavramlardır.
- Davranışçı yaklaşım: Uyumsuz davranış öğrenilmiştir ve yeniden öğrenmeyle değiştirilebilir. Teknikler: sistematik duyarsızlaştırma, pekiştirme, sönme, model alma, davranış sözleşmesi, atılganlık eğitimi.
- Danışan merkezli yaklaşım (Rogers): İnsan özünde iyidir ve kendini gerçekleştirme eğilimindedir. Danışmanın üç temel tutumu koşulsuz olumlu kabul, empatik anlayış ve içtenlik (tutarlılık) olarak sayılır. Danışman yönlendirmez; sorunun kaynağı benlik kavramı ile yaşantılar arasındaki uyumsuzluktur.
- Varoluşçu yaklaşım (Frankl, May, Yalom): Anlam arayışı, özgürlük ve sorumluluk, varoluşsal kaygı, yalnızlık ve ölüm gerçeği üzerinde durur. Frankl'ın logoterapisi anlam bulmayı merkeze alır.
- Bilişsel-davranışçı yaklaşımlar: Duygu ve davranışı olaylar değil, olaylara ilişkin düşünceler belirler. Ellis'in akılcı duygusal davranışçı terapisi ABC modeline dayanır: A harekete geçirici olay, B inanç, C duygusal ve davranışsal sonuçtur; danışman D aşamasında akıl dışı inançları tartışır. Beck'in bilişsel terapisi otomatik düşünceler ve bilişsel çarpıtmalar üzerinde durur.
- Diğer yaklaşımlar: Gestalt (Perls; şimdi ve burada, farkındalık), gerçeklik terapisi (Glasser; sorumluluk ve seçim), transaksiyonel analiz (Berne; ebeveyn, yetişkin ve çocuk ego durumları).
Sık yapılan hatalar
KPSS'de en çok Rogers'ın yaklaşımı yanlış okunur ve danışman yönlendirici sanılır. Danışan merkezli yaklaşımda tavsiye ve yorum yoktur; danışan kendi çözümünü bulur, danışman kabul ve empatiyle ona eşlik eder.
- Adler ile Freud'u karıştırmak: Adler cinsel dürtüler yerine sosyal ilgiyi ve aşağılık duygusunu öne çıkarır.
- Ellis'in ABC modelinde sonucun doğrudan olaydan doğduğunu düşünmek; sonucu olaya ilişkin inanç doğurur.
- Varoluşçu yaklaşımı teknik ağırlıklı sanmak; bu yaklaşım teknikten çok felsefi bir bakıştır.
Nasıl çalışmalı?
Her kuram için dört satırlık bir not çıkar: insan doğası, sorunun kaynağı, danışmanın rolü, ana teknikler. Aşağıdaki tablo bunun kısa hâlidir. Vaka sorularında danışmanın ağzından çıkan cümleye odaklan. Duyguyu yansıtıyorsa ("Bu sana kendini çok yalnız hissettiriyor") Rogers, akıl dışı inancı tartışıyorsa Ellis, otomatik düşüncenin kanıtını danışanla birlikte sınıyorsa Beck, rüyaları ve çocukluğu inceliyorsa Freud, doğum sırasını ve erken anıları soruyorsa Adler, şu an ne hissedildiğine dönüyorsa Gestalt akla gelmelidir. Ellis ile Beck'i ayırmak için danışmanın tavrına bak: doğrudan ve tartışmacıysa Ellis, birlikte kanıt arayan bir işbirliği varsa Beck.
Psikolojik danışma kuramları bir bakışta
| Kuram | Kuramcı | Odak | Teknik ya da tutum |
|---|---|---|---|
| Psikanalitik | Freud | Bilinç dışı dürtüler, çocukluk yaşantıları | Serbest çağrışım, rüya analizi, aktarım ve direncin çözümlenmesi |
| Bireysel psikoloji | Adler | Aşağılık duygusu, üstünlük çabası, sosyal ilgi | Yaşam stili, doğum sırası ve erken anıların incelenmesi; cesaretlendirme |
| Davranışçı | Wolpe, Skinner | Öğrenilmiş uyumsuz davranış | Sistematik duyarsızlaştırma, pekiştirme, davranış sözleşmesi |
| Danışan merkezli | Rogers | Benlik kavramı ile yaşantılar arasındaki uyumsuzluk | Koşulsuz olumlu kabul, empatik anlayış, içtenlik |
| Varoluşçu | Frankl, May, Yalom | Anlam arayışı, özgürlük ve sorumluluk | Logoterapi (Frankl); teknikten çok felsefi bakış |
| Akılcı duygusal davranışçı | Ellis | Olaya ilişkin akıl dışı inançlar | ABC modeli, inançların tartışılması |
| Bilişsel terapi | Beck | Otomatik düşünceler, bilişsel çarpıtmalar | Düşüncelerin kanıtını danışanla birlikte sınama |
Çözümlü örnek soru
Önce kendin çöz, sonra şıkkını seç.
Danışan, "Bu sınavı kazanamazsam hayatım tamamen biter, ben bir hiçim." diyor. Danışman, bu düşüncenin hangi kanıta dayandığını soruyor ve danışanın yoğun üzüntüsünün sınav sonucundan değil, sonuç hakkındaki katı inancından kaynaklandığını fark etmesine yardım ediyor. Danışmanın yaklaşımı aşağıdakilerden hangisine aittir?
Cevap B. Danışman akıl dışı bir inancın kanıtını soruyor (tartışma) ve üzüntünün olaydan değil, olaya ilişkin inançtan doğduğunu gösteriyor; bu Ellis'in ABC modelidir. Rogers yönlendirmez ve inancı sorgulamaz. Adler yaşam stiline ve aşağılık duygusuna, Freud bilinç dışına ve geçmiş yaşantılara, varoluşçu yaklaşım ise anlam ve sorumluluğa odaklanır.
Kendini dene
Danışan merkezli yaklaşımda danışman, danışana sorununa uygun çözüm yolunu önerir.
Ellis'e göre kişinin yaşadığı üzüntüyü doğrudan olayın kendisi doğurur.
Doğum sırası ve erken anılar Adler'in bireysel psikolojisinde önemli kavramlardır.
Bu konudan daha fazla soru çöz
Soru havuzunda Psikolojik Danışma Kuramları soruları seni bekliyor. Yanlışların kendiliğinden deftere düşer, plan zayıf olduğun konuyu öne alır.
Sık sorulanlar
Ellis ile Beck arasındaki fark nedir?
İkisi de düşüncelerin duyguları belirlediğini kabul eder. Ellis akıl dışı inançlarla daha doğrudan ve tartışmacı biçimde mücadele eder; Beck ise danışanla birlikte otomatik düşüncelerin kanıtlarını sınayan, işbirliğine dayalı bir yol izler.
Psikolojik Danışma Kuramları konusuna ne kadar zaman ayırmalıyım?
modepick planında bu konu 2 çalışma bloğu (blok başına yaklaşık 45 dakika) olarak yer alır; zayıfsan plan bu süreyi artırır, iyi biliyorsan kısa bir yoklamayla geçer.